Stań się kurierem podziemia, poczuj się jak stalinowski więzień. Multimedialna wystawa Misja: Polska w ossolińskim Muzeum Pana Tadeusza we Wrocławiu


Muzeum Pana Tadeusza, w tym wystawa Misja: Polska, działa nie tylko żywym obiektem, ale także dźwiękiem, filmem, animacją, grą, wirtualną rzeczywistością. Pragnęliśmy, aby obiekty muzealne – także w postaci cyfrowej – posłużyły do opowiedzenia ciekawej, wciągającej i wielowątkowej opowieści o najnowszej historii Polski poprzez biografie obu darczyńców: Jana Nowaka-Jeziorańskiego i Władysława Bartoszewskiego.

Znajdujące się na wrocławskim Rynku multimedialne Muzeum Pana Tadeusza otwarto w kwietniu 2016 r. Działa ono w obrębie Zakładu Narodowego im. Ossolińskich. Wystawa stała MPT składa się z dwóch części: pierwszej, poświęconej rękopisowi Pana Tadeusza, który znajduje się w zbiorach Ossolineum, oraz drugiej – zatytułowanej Misja: Polska, która opowiada o historii Polski od wybuchu II wojny światowej poprzez okres PRL-u aż po transformację ustrojową i lata najnowsze. W sensie podstawowym Muzeum Pana Tadeusza jest zatem długą i złożoną opowieścią o polskiej drodze do niepodległości. Za merytoryczną stronę wystawy stałej Misja: Polska odpowiedzialnych było trzech pracowników Gabinetów Świadków Historii: kierownik Gabinetów Mariusz Urbanek, dr Małgorzata Preisner-Stokłosa i dr Mateusz Palka. Prace nad ekspozycją rozpoczęto w 2013 r. po wyłonieniu w konkursie projektu Muzeum Pana Tadeusza autorstwa pracowni Agnieszki Sowy-Szenk. Za realizację multimedialnych aplikacji cyfrowych odpowiedzialna była firma Juice. Gabinety Świadków Historii zajmują się popularyzacją wiedzy o biografiach i archiwach darczyńców, organizując wystawy, spotkania, prowadząc działalność dydaktyczną, wydawniczą, naukową i promocyjną. Od 2017 r. Gabinety Świadków Historii zajmują się także życiorysem Tadeusza Różewicza, którego zbiory i archiwa przekazane zostały do Ossolineum.

Co przekazali Ossolineum Władysław Bartoszewski i Jan Nowak-Jeziorański?

Wystawa Misja: Polska powstała w oparciu o przekazane do Ossolineum zbiory Jana Nowaka-Jeziorańskiego i Władysława Bartoszewskiego. Obaj przez całe życie zgromadzili niezwykle cenne archiwa, księgozbiory, nagrody, pamiątki, dzieła sztuki. Dar Jana Nowaka składa się z bogatej kolekcji rękopisów i archiwaliów obejmujących m.in. działalność wojenną fundatora, liczne dokumenty dotyczące jego wypraw kurierskich i pracy prowadzonej w ramach wymierzonej w Niemców dywersyjnej Akcji N, fotografie z powstania warszawskiego. Najważniejszą część stanowią materiały z okresu 23 lat kierowania przez Nowaka-Jeziorańskiego Rozgłośnią Polską Radia Wolna Europa. Są wśród nich skrypty audycji, wywiady z informatorami, tajna korespondencja, fotografie, memoranda. Ważną część stanowią materiały dotyczące audycji z udziałem zbiegłego na Zachód komunisty Józefa Światły oraz zorganizowanej przez Komitet Wolnej Europy, a koordynowanej m.in. przez Jana Nowaka-Jeziorańskiego tzw. akcji balonowej, która polegała na transportowaniu do Polski za pomocą tysięcy balonów broszur z rewelacjami Światły, zawierającymi informacje o kulisach działania UB i PZPR. W przekazanych archiwach znajduje się również zbiór korespondencji prowadzonej m.in. z Jerzym Giedroyciem, Zbigniewem Brzezińskim, Witoldem Gombrowiczem czy Gustawem Herlingiem-Grudzińskim oraz archiwa osobowe, np. Tadeusza Żenczykowskiego, a także dokumentacja pracy Jana Nowaka w Waszyngtonie na rzecz przyjęcia Polski do NATO, jego biblioteka oraz archiwum osobiste. Dar to także bezcenna kolekcja dzieł sztuki, w tym obrazy – jak Utopiona w Bosforze Jana Matejki, Wesoły kwaterunek Józefa Brandta, ponad 350 grafik akwareli, setki numizmatów – m.in. denar Bolesława Krzywoustego, a także otrzymane przez Jana Nowaka najwyższe odznaczenia i medale, w tym Prezydencki Medal Wolności przyznany mu z rąk Billa Clintona w 1996 r. Część eksponatów (jak np. bezcenna porcelanowa kolumna z końca XVIII w., będąca darem Stanisława Augusta Poniatowskiego dla brytyjskiego ambasadora, ryngraf z drugiej połowy XVIII w., pasy kontuszowe) wykorzystana została na ekspozycji stałej MPT.Dar Władysława Bartoszewskiego obejmuje potężny zbiór gromadzonych przez całe życie druków i archiwaliów dotyczących najnowszej historii Polski. Znajdują się w nim m.in. książki i czasopisma konspiracyjne, plakaty, ulotki i zdjęcia z okresu okupacji, setki druków z lat 1939–1940, w większości unikaty. Bezcenny jest zbiór pokwitowań odbioru pieniędzy przez osoby pochodzenia żydowskiego, którym pomagała Rada Pomocy Żydom „Żegota„, czyli tzw. archiwum Felicji, zgromadzone przez działacza ”Żegoty” Maurycego Herlinga-Grudzińskiego (brata pisarza, Gustawa). Kolekcja to także ogromne archiwum prywatne Bartoszewskiego z różnych okresów jego działalności opozycyjnej i politycznej w wolnej Polsce, dokumentacja wydawnicza i liczna korespondencja. Prywatna biblioteka obejmuje publikacje dotyczące historii Żydów i relacji polsko-żydowskich, historii II wojny światowej i stosunków polsko-niemieckich. W skład daru, podobnie jak w przypadku Jana Nowaka-Jeziorańskiego, wchodzą także liczne nagrody, medale i dyplomy przyznane Władysławowi Bartoszewskiemu, w tym Order Orła Białego i medal Sprawiedliwy wśród Narodów Świata.

Miejsce: Kamienica pod Złotym Słońcem

Wystawa Misja: Polska to przeprowadzona na ok. 300 m2 w siedmiu salach opowieść o historii Polski, począwszy od II wojny światowej poprzez okres PRL-u, transformację ustrojową aż do połowy pierwszej dekady XXI w., czego zwieńczeniem było wstąpienie Polski do Unii Europejskiej. Wykorzystano setki dokumentów i obiektów przekazanych przez fundatorów do Ossolineum, na potrzeby ekspozycji wykonano kilkaset skanów, także w technice 3D. Pomocne były również archiwa i zbiory prywatne oraz zasoby innych bibliotek i instytucji, m.in. Narodowego Archiwum Cyfrowego, Muzeum Powstania Warszawskiego, Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie. Zrealizowano kilkadziesiąt aplikacji cyfrowych, pozwalających na selektywny wybór interesujących dla zwiedzającego materiałów, a także szczegółowości odbieranych przez niego treści. Dzięki temu umożliwiają one odbiór wystawy zarówno osobom o przeciętnej, jak i głębokiej wiedzy historycznej. Wszystkie aplikacje, podobnie jak teksty na zadrukach na zabudowach, są w trzech wersjach językowych: polskiej, angielskiej i niemieckiej. Ekspozycję dostosowaliśmy do potrzeb osób niepełnosprawnych. Każda z sal wyposażona jest w ścieżki tyflologiczne prowadzące osoby niewidome po wystawie. Przygotowaliśmy także szczegółowe audioguide’y w kilku wersjach językowych. Zredagowaliśmy również obszerne foldery i przewodniki dotyczące wystawy w pięciu wersjach językowych. Ekspozycja ma na celu jak najpełniejszą aktywizację zwiedzającego poprzez umożliwienie mu doświadczenia i poznania opisywanych przez nas wydarzeń. Dlatego zdecydowana większość stanowisk multimedialnych jest interaktywna.

Kolejne sale pokazują jak krzyżowały się losy obu bohaterów wystawy – poznali się w pełnej konspiracji w czasie wojny, nie znając swych prawdziwych nazwisk, potem jeden z nich został na emigracji i po kilku latach utworzył Rozgłośnię Polską Radia Wolna Europa, drugi zdecydował się pozostać w kraju, publikując artykuły poświęcone działalności Polskiego Państwa Podziemnego i powstaniu warszawskiemu. Za swoją działalność został aresztowany i wtrącony do więzienia łącznie na sześć i pół roku. Ich życiorysy splatają się ponownie, kiedy w 1963 r. Władysław Bartoszewski podejmuje się współpracy z RWE.

fot. Mateusz Pałka

Narracje wspomnianych trzech sal porządkowane są przez prezentacje na wielkoformatowych ekranach, na których wyświetlane są kilkuminutowe filmy, nazwane przez nas osiami czasu. Projekcje te za pomocą fotografii, dźwięków i starych filmów przywołują najważniejsze wydarzenia w historii Polski lat z 1939–1989.

Już nigdy nie będziemy bierni (1939–1945)

Sala pierwsza opowiada o latach II wojny światowej. Jan Nowak-Jeziorański przedstawiony jest tu jako osoba skrywająca się za licznymi konspiracyjnymi pseudonimami i przybierająca fikcyjne tożsamości na potrzeby swych misji kurierskich i pracy w dywersyjnej Akcji N. Zwiedzający widzi go jako kolejarza niemieckiego, polskiego czy robotnika portowego. Trzy misje, które Nowak odbył na Zachód, opowiedziane są m.in. za pomocą tajnych, zaszyfrowanych depesz, opisujących kolejne etapy jego podróży, a także czyhające na niego śmiertelne niebezpieczeństwo dekonspiracji. Nowak występuje w nich pod kryptonimem „Zych„, jako „kmieć„ (kurier) odbywa podróż z „Danusi„ (Gdyni) do „Anny” (Sztokholmu), grozi mu ”malaria” (wsypa) i może wylądować na ”spalonych miodach” (w konspiracyjnym lokalu wykrytym przez gestapo). Na zabudowie znalazła się karykatura z angielskiej prasy z lutego 1944 r., przedstawiająca Nowaka jako tajnego wysłannika z Polski, w długim czarnym płaszczu i głęboko osadzonym na głowie kapeluszu, witającego się z brytyjskim ministrem spraw zagranicznych Anthonym Edenem. Podsumowaniem jest gra umożliwiająca złożenie wojennej radiostacji, nadanie depeszy za pomocą nadajnika Morse’a oraz zaszyfrowanie jej z wykorzystaniem księgi szyfrów – dokładnie takich, jakie były używane podczas misji Jana Nowaka.

Opowieść o Władysławie Bartoszewskim rozpoczynamy stanowiskiem poświęconym jego wielomiesięcznemu pobytowi w KL Auschwitz. Najważniejszym materialnym świadectwem tego okresu jest charakterystyczna fotografia obozowa – zestawienie trzech ujęć: z przodu, z profilu i pod kątem. Zdjęcie to posłużyło do przygotowania aplikacji, dla której bazą są trzy kadry wzbogacone o wykreowane przez grafików tła prezentujące życie codzienne w obozie – pryczę, plac apelowy, pracę. Każdy z tych tematów zawiera wybór wspomnień Bartoszewskiego z Auschwitz. Zwiedzający, przesuwając palcem po ekranie dotykowym, wyzwala kolejne ekrany, na których każde z oryginalnych obozowych ujęć pojawia się wraz z błyskiem mocnego flesza. Drugim najważniejszym tematem tej części sali wojennej jest opowieść o działalności Władysława Bartoszewskiego w Radzie Pomocy Żydom „Żegota”. Poza kilkoma aplikacjami multimedialnymi i treścią donosu, jaki wysłano do niemieckiej policji, oskarżając Bartoszewskiego o rzekome posiadanie broni, prezentujemy tu dwa cenne dokumenty: konspiracyjną ulotkę Protest! wydaną w sierpniu 1942 r. przez Front Odrodzenia Polski autorstwa Zofii Kossak-Szczuckiej, będącą wyrazem zdecydowanego sprzeciwu polskiej katolickiej pisarki względem Zagłady. Unikatem na skalę światową są pokwitowania pomocy finansowej niesionej Żydom podczas wojny przez komórkę „Żegoty„ – „Felicję„. Jest to zbiór 187 karteczek, na których daty odbioru cofnięte są o dziesięć lat, a sumy podzielone przez sto. Archiwum ma ciekawą historię – odpowiedzialny za jej zniszczenie Maurycy Herling-Grudziński nie wykonał rozkazu kierownictwa państwa podziemnego i całość zakopał w puszcze pod ziemią. Po wojnie ”Felicja” trafiła do Władysława Bartoszewskiego, a ten przekazał je do Ossolineum.

fot. Mateusz Pałka

Będziemy mówili wam prawdę (1945–1975)

Druga sala skupia się na wydarzeniach lat 1945–1975. Władysław Bartoszewski pod fałszywym zarzutem szpiegostwa zostaje aresztowany. Temu poświęcone jest stanowisko z dwoma więziennymi drzwiami i wizjerami, przez które zwiedzający mogą zobaczyć dwie odtworzone przez aktorów sceny: przesłuchania i pobytu Bartoszewskiego w celi. Treść rozmowy z przesłuchania oparta jest na oryginalnych stenogramach odnalezionych przez ministra w archiwum. Obłudę stalinowskiego aparatu represji obnaża fragment rozmowy z naczelnikiem więzienia na Mokotowie w Warszawie:

– Bartoszewski, za co jesteście skazany?
– Z artykułu ósmego...
– Za co?
– Za rzekome szpiegostwo.
– Rzekome? Nie ma rzekome, sąd was skazał!
– Obywatelu naczelniku, czy obywatel naczelnik uważa, że gdybym był prawdziwym szpiegiem, to bym dostał osiem lat?
– Może byliście takim mniejszym szpiegiem.

Jan Nowak-Jeziorański pracuje najpierw w polskiej sekcji BBC, a w 1951 r. kompletuje polski zespół Radia Wolna Europa, by rok później zostać dyrektorem sekcji krajowej z siedzibą w Monachium. Praca w RWE jest tematem łączącym oba prezentowane życiorysy. Centralne miejsce w tej sali zajmuje duży stół radiowy ze stanowiskami odsłuchowymi, na których można odtworzyć oryginalne nagrania z audycjami RWE poświęconymi najważniejszym wydarzeniom społeczno-politycznym lat 1952–1970 w PRL. Całość rozpoczyna inauguracyjne przemówienie Jana Nowaka z 3 maja 1952 r.: „Będziemy mówili wam prawdę o wypadkach rozgrywających się w świecie, którą sowiecki reżim chce przed wami ukryć, by zdławić w was resztki nadziei […]. Będziemy mówili głośno to, czego społeczeństwo polskie wypowiedzieć głośno nie może, bo ma knebel na ustach”1. Kolejne są komentarzami do śmierci Stalina, wypadków czerwcowych 1956 r., marca 1968 r. czy masakry robotników na Wybrzeżu z 1970 r. W sali znajduje się także stanowisko poświęcone współpracy Władysława Bartoszewskiego z RWE i inwigilacji jakiej w związku z tym podlegał. Służby nadały swej tajnej operacji nazwę „Olcha”. Wykorzystaliśmy również materiały propagandowe wymierzone w Wolną Europę, w tym plakat z lat 50. sugerujący związki radiostacji z siłami dążącymi do rewizji granic na Odrze i Nysie. Duży wybór karykatur z archiwum Nowaka-Jeziorańskiego prezentujemy również w aplikacjach multimedialnych. Rysunki te są doskonałym podsumowaniem zimnowojennych metod prowadzenia politycznej walki reżimu z demokratycznym i wolnym środkiem przekazu finansowanym przez Zachód. W gablotach pokazujemy m.in. oryginalny mikrofon z logo Radio Free Europe oraz taśmy szpulowe z nagranymi na nich audycjami radiowymi.

Ogromną popularnością cieszy się stanowisko z goglami Oculus, wykorzystujące technikę wirtualnej rzeczywistości. Zaprezentowaliśmy tam kilkuminutową prezentację metody wysyłania nad terytorium Polski balonów z broszurami zawierającymi zeznania komunisty Józefa Światły, która pod nazwą akcja „Spotlight” przeprowadzona została w lutym 1955 r. z inicjatywy Komitetu Wolnej Europy i koordynowana przez Jana Nowaka-Jeziorańskiego. Po ubraniu gogli przenosimy się tysiące metrów nad ziemię i, lecąc razem z setkami olbrzymich balonów wypełnionych helem, widzimy, jak sublimujący suchy lód odwraca środek ciężkości z przyczepionymi do nich ładunkami wypełnionymi broszurami. Wydrukowane zeznania Światły wysypują się i spadają na teren Polski. W ten sposób treści z rewelacjami tego wysokiego działacza reżimu dotarły do rąk tych, którzy nie byli w stanie usłyszeć audycji Wolnej Europy zagłuszanych systematycznie przez władze w kraju.

Wojna w Polsce wciąż trwa (1975–1989)

Trzecia sala to opowieść o działalności publicystycznej Władysława Bartoszewskiego, internowaniu, którym go objęto w stanie wojennym, oraz pracy na niemieckich uniwersytetach. Centralną częścią sali jest multimedialne „biurko prezydenckie„ poświęcone amerykańskiej misji Jana Nowaka-Jeziorańskiego, który od drugiej połowy lat 70. stał się jedną z bardziej wpływowych osób w Waszyngtonie, uważnie słuchaną przez władze amerykańskie. Działa na rzecz ”Solidarności” i przemian demokratycznych w Polsce, lobbuje o przyjęcie III RP do struktur NATO. Spośród eksponatów warto wymienić np. księgę pamiątkową z okazji 60. urodzin i 40 lat pracy pisarskiej Władysława Bartoszewskiego sporządzoną przez współinternowanych. Wśród jej autorów są m.in. Tadeusz Mazowiecki, Bronisław Komorowski czy Bronisław Geremek. Znajduje się tu również kolejna gra – tym razem umożliwiająca zwiedzającym zrozumienie metody pracy cenzora.

Do znajdujących się piętro niżej dwóch gabinetów biograficznych przechodzi się klatką schodową, której ściany zaaranżowane zostały w formę graffiti opowiadającego o „Solidarności”, obradach okrągłego stołu, wolnych wyborach, konstytucji 1997 r., wstąpieniu do NATO i Unii Europejskiej. Składa się ono z historycznych zdjęć, widoków pierwszych stron gazet, zapisów sloganów politycznych, haseł wyborczych, plakatów związanych z wyborami 1989 r. czy referendum unijnym. Wszystko to zostało przetworzone przez zaproszonych do współpracy młodych malarzy ulicznych.

fot. Mateusz Pałka

Gabinety biograficzne: Jana i Jadwigi Nowak-Jeziorańskich oraz Władysława i Zofii Bartoszewskich

Gabinety biograficzne opowiadają o obu postaciach zarówno poprzez ich działalność publiczną, jak i przybliżają życie prywatne. W Gabinecie Jana Nowaka-Jeziorańskiego znalazły się jego osobiste pamiątki, niemiecki akt urodzenia, zdjęcia z młodości, skrypty audycji RWE, spinki do mankietów od Jimmy’ego Cartera, książka z dedykacją od generała Tadeusza Bora-Komorowskiego, Order Virtuti Militari, Prezydencki Medal Wolności czy obrączki powstańcze jego i jego żony Jadwigi „Grety„ Jeziorańskiej, o której wspominał, że robiła wszystko – pisała na maszynie, prowadziła archiwa, zajmowała się domem, ”żyła tylko dla mnie. Mam świadomość, że wiele od Niej brałem, a niewiele dawałem. Pocieszam się tylko, że nie dla siebie”2. Drugą część gabinetu stanowi wybór dzieł sztuki, które kolekcjonował. Są wśród nich obrazy, grafiki, militaria, pasy słuckie czy bogata kolekcja numizmatów.

Gabinet Władysława Bartoszewskiego wypełniają nagrody i odznaczenia, które otrzymywał przez całe życie, w tym: Order Orła Białego, Wielki Krzyż Zasługi Niemiec z Gwiazdą i Wstęgą, Legia Honorowa, Nagroda Kisiela, Srebrne Usta Programu III Polskiego Radia, Medal Fundacji Judaica. Na ścianach wiszą dyplomy, doktoraty honorowe oraz fotografie, a na regałach książki jego autorstwa. By zwiedzający poczuł się jak w prawdziwych gabinetach, umieściliśmy na biurkach telefony, które umożliwiają wywołanie kilku nagrań, na których Władysław Bartoszewski i Jan Nowak-Jeziorański wypowiadają się wzajemnie o sobie. Łączyła ich bowiem głęboka i wieloletnia przyjaźń. Przejawiała się ona nie tylko w ich wspólnej pracy, ale także w sporach, które toczyli, realizując swą wspólną misję.

Redakcja merytoryczna: Zuzanna Świrzyńska
Korekta: Edyta Chrzanowska

  1. http://www.polskieradio.pl/68,Radia-Wolnosci (dostęp: 25 marca 2017 r.). []
  2. J. Kurski, Jan Nowak-Jeziorański, Warszawa 2005, s. 159. []

Znajdujące się w portalu artykuły nie zawsze prezentują opinie zgodne ze stanowiskiem całej redakcji. Zachęcamy do dyskusji nad treścią przeczytanych artykułów, by to zrobić wystarczy podać swój nick. O naszych artykułach możesz także porozmawiać na naszym forum. Na profilu "historia.org.pl" na Facebooku na bieżąco informujemy o nowych artykułach. Możesz także napisać własny artykuł i wysłać go na adres naszej redakcji.

Zostaw własny komentarz