Zdradzeni, schwytani, upokorzeni. Historie władców wziętych do niewoli |
Niewola władcy to nie tylko osobista tragedia - to moment, w którym historia zmienia bieg. Kiedy przywódca trafia w ręce wroga, staje się żywym symbolem klęski, narzędziem szantażu i kartą przetargową o najwyższej stawce. Czasem jego uwięzienie oznaczało gigantyczny okup, czasem upokarzającą demonstrację potęgi zwycięzcy, a niekiedy - koniec całej epoki. Od starożytnego Rzymu po XIX-wieczną Europę, losy Jugurty, Waleriana, Ryszarda Lwie Serce, Jana II Dobrego, Franciszka I, aż po Napoleona III pokazują, że niewola monarchy to zawsze punkt zwrotny: dla niego samego, dla jego państwa i dla całego kontynentu. Kto, kiedy i dlaczego trafił do niewoli? Jakie były tego konsekwencje? Oto siedem historii, które udowadniają, że w polityce i wojnie nie ma więzień bez znaczenia.
Jugurta - król Numidii, wydany Rzymowi po politycznej intrydze (105-104 p.n.e.)
Jugurta w łańcuchach przed Sullą
Jugurta był królem Numidii (państwa w Afryce Północnej), a jego konflikt z Rzymem przeszedł do historii jako wojna jugurtyńska (112-105 p.n.e.). W toku walk Jugurta długo unikał rozstrzygającej klęski - stosował manewry, zasadzki i dyplomację. Przełom nastąpił, gdy Rzymianie pozyskali do współpracy Bokchusa I, króla Mauretanii i zarazem teścia Jugurty.
Do niewoli Jugurta trafił nie po klasycznej bitwie, lecz w wyniku zdrady i przekazania go Rzymianom. W 105 p.n.e. Bokchus zwabił Jugurtę na spotkanie, a następnie wydał go przedstawicielom rzymskim. Kluczową rolę odegrał tu rzymski dowódca i dyplomata Lucjusz Korneliusz Sulla, działający w imieniu konsula Gajusza Mariusza. Niewola zakończyła się dla Jugurty skrajnie brutalnie: został przewieziony do Rzymu, pokazany jako trofeum, a następnie zmarł w więzieniu (w praktyce była to egzekucja w rzymskim lochu, połączona z upokorzeniem i wyniszczeniem).
„Gdy prowadzono go w pochodzie tryumfalnym, oszalał. W więzieniu zdarto mu z ciała tunikę, a szamotanina o jego złote kolczyki odznaczała się taką chciwością, że oderwano mu płatek ucha. Następnie wepchnięto go, nagiego, do jamy w ziemi. Rozglądał się wkoło całkiem zdezorientowany, wreszcie rzekł, szeroko się uśmiechając: „Na Herkulesa, ta rzymska łaźnia jest zimna!”
- Plutarch z Cheronei Żywot Mariusza [w:] Żywoty sławnych mężów
Walerian - cesarz rzymski, pojmany przez Persów pod Edessą (260 r.)
Upokorzenie cesarza Waleriana przez Szapura według XVI-wiecznego wyobrażenia
Walerian był cesarzem rzymskim w latach 253-260, w czasie głębokiego kryzysu imperium: najazdów, buntów i załamania stabilności na granicach. Na Wschodzie Rzym mierzył się z rosnącą potęgą Państwa Sasanidów. Kulminacją okazała się kampania zakończona w 260 r. katastrofą pod Edessą, gdzie siły rzymskie - osłabione m.in. epidemią i problemami logistycznymi - znalazły się w pułapce.
Walerian dostał się do niewoli króla perskiego Szapura I - i był to w świecie rzymskim wstrząs bez precedensu: urzędujący cesarz jako jeniec obcego władcy. Źródła antyczne i perskie różnią się co do szczegółów traktowania Waleriana (wg perskich źródeł król perski korzystał z pojmanego cesarza jako podnóżka przy dosiadaniu konia), ale twardy fakt jest jeden: nie odzyskał wolności. Niewola zakończyła się jego śmiercią w Persji, bez powrotu do Rzymu, co natychmiast przełożyło się na kryzys sukcesyjny i konieczność przejęcia władzy przez jego syna Gallienusa.
Ryszard Lwie Serce - król Anglii, zatrzymany w drodze z III krucjaty (1192-1194)
Ryszard I Lwie Serce
Ryszard I, zwany Lwim Sercem, był królem Anglii (1189-1199) i jedną z centralnych postaci III wyprawy krzyżowej. Wracając z Ziemi Świętej w 1192 r., nie mógł bezpiecznie przejść przez część Europy: miał za sobą ostre konflikty polityczne, m.in. z księciem Austrii Leopoldem V, a dodatkowo jego przeciwnicy mieli interes w tym, by go unieruchomić i wycisnąć z Anglii pieniądze lub ustępstwa.
Do niewoli Ryszard dostał się pod koniec 1192 r., gdy został rozpoznany i pojmany w pobliżu Wiednia przez ludzi Leopolda V. Książę Austrii mścił się za sytuację, gdy po zdobyciu Akki podczas III krucjaty Ryszard I Lwie Serce i Filip II August kazali wywiesić swoje królewskie sztandary na murach miasta. Leopold V, choć był jednym z głównych dowódców krucjaty i krewnym cesarza, nie był królem, więc - zdaniem Ryszarda - nie miał prawa do takiego symbolu. Ludzie Ryszarda zdjęli wtedy sztandar Leopolda z murów Akki i wrzucili go do fosy.
Król Anglii został przekazany w ręce potężniejszego gracza: cesarza Henryka VI. To już nie była „przypadkowa” niewola - stała się precyzyjnie skalkulowanym narzędziem polityki i finansów. Zakończenie niewoli również miało wymiar liczbowy i formalny: ustalono olbrzymi okup (tradycyjnie podawany jako ok. 150 tysięcy marek srebra) oraz zobowiązania polityczne. Ryszard odzyskał wolność w 1194 r., wrócił do Anglii i natychmiast wrócił do wojny z Francją, ale cena - pieniądze, presja na administrację i podatki - została zapisana w pamięci jego królestwa na długo.
Jan II Dobry - król Francji, jeniec Anglików po Poitiers (1356-1364)
Edward, Czarny Książę, przyjmuje kapitulację Jana II, króla Francji, w bitwie pod Poitiers
Jan II Dobry był królem Francji (1350-1364) w najtrudniejszej fazie wojny stuletniej. 19 września 1356 r. Francuzi zostali rozbici w bitwie pod Poitiers przez wojska angielskie dowodzone przez Edwarda, Czarnego Księcia. Jan II walczył osobiście i został pojmany na polu bitwy. Dla Anglików był to triumf propagandowy i narzędzie presji na całe królestwo.
Władca został przewieziony do Anglii, gdzie trzymano go w warunkach odpowiadających jego pozycji (to ważne: w średniowieczu „niewola królewska” często była zarazem formą kontrolowanego aresztu, a nie lochu). Niewola zakończyła się traktatem w Brétigny (1360) i ustaleniem ogromnego okupu oraz systemu zakładników gwarantujących spłatę.
Najbardziej niezwykły finał nastąpił jednak później: gdy jeden z głównych zakładników - Ludwik Andegaweński (syn króla) - złamał warunki i uciekł, Jan II podjął decyzję, która miała dla niego wymiar honorowy i polityczny: dobrowolnie wrócił do Anglii, gdyż nie był w stanie zorganizować ogromnego okupu. Tam zmarł w 1364 r.
Franciszek I - król Francji, wzięty do niewoli po bitwie pod Pawią (1525-1526)
Bitwa pod Pawią
Franciszek I był królem Francji (1515-1547) i głównym rywalem dynastii Habsburgów w czasie wojen włoskich. 24 lutego 1525 r. armia francuska poniosła druzgocącą klęskę w bitwie pod Pawią w starciu z siłami cesarskimi związanymi z Karolem V.
Franciszek dostał się do niewoli bezpośrednio na polu bitwy - został schwytany przez żołnierzy zwycięskiej armii cesarskiej i następnie przewieziony do Hiszpanii. Tam jego uwięzienie zamieniono w instrument negocjacyjny. Niewola zakończyła się w 1526 r. podpisaniem traktatu madryckiego. Franciszek zgodził się w nim na daleko idące ustępstwa (m.in. zrzekał się posiadłości włoskich, Burgundii, Tournai i praw do zwierzchnictwa nad Artois i Flandrią).
Po wyjściu z niewoli Franciszek I uznał, że pokój madrycki został na nim wymuszony i szybko wrócił do wojny, tworząc w 1526 r. Ligę w Cognac przeciw Karolowi V. Po kilku latach ciężkich walk obie strony były wyczerpane i w 1529 r. zawarto pokój w Cambrai. Francja zrezygnowała z pretensji do Włoch, ale zachowała Burgundię i odzyskała synów za okup.
Napoleon III - cesarz Francuzów, pojmany po klęsce pod Sedanem (1870-1871)
Jeniec wojenny Napoleon III w rozmowie z Bismarckiem
Napoleon III był cesarzem Francuzów (1852-1870), a jego niewola stała się symbolem końca II Cesarstwa. 2 września 1870 r., po klęsce w bitwie pod Sedanem w wojnie francusko-pruskiej, cesarz - obecny przy armii - znalazł się w sytuacji bez wyjścia. Kapitulacja pod Sedanem nie była tylko przegraną bitwą: była załamaniem całej strategii wojennej, a pojmanie głowy państwa wywołało natychmiastową reakcję polityczną w Paryżu.
Do niewoli dostał się w ręce Prus, a jego uwięzienie miało już charakter nowoczesny: chodziło o kontrolę osoby, która mogła stać się punktem oporu lub przedmiotem rokowań. Napoleon III był przetrzymywany m.in. w zamku Wilhelmshöhe pod Kassel. Niewola zakończyła się w 1871 r., po zakończeniu działań wojennych i uregulowaniu sytuacji politycznej, ale jej skutki były nieodwracalne: w trakcie jego uwięzienia w Paryżu ogłoszono upadek cesarstwa i powstanie III Republiki. Sam Napoleon III po zwolnieniu udał się na emigrację do Anglii, gdzie zmarł w 1873 r. - już jako były władca, którego władza rozpadła się, gdy był jeńcem.
Co łączy te historie?
W każdym z tych przypadków niewola władcy pełniła funkcję politycznego środka nacisku o najwyższej wartości. Otwierała drogę do wymuszenia okupu, narzucenia traktatu, systemu zakładników, zmiany układu władzy albo demonstracyjnego pokazania przewagi zwycięzcy.
Zmieniają się realia - od rzymskiego więzienia Jugurty, przez perską niewolę Waleriana, średniowieczne okupy za Ryszarda i Jana II, po XIX-wieczne internowanie Napoleona III - lecz logika pozostaje ta sama. Uwięzienie monarchy uruchamiało mechanizmy kryzysowe państwa, w których stawką nie była już bitwa, lecz stabilność całego porządku politycznego.
Bibliografia:
- M. Cary, H. H. Scullard, Dzieje Rzymu. Od czasów najdawniejszych do Konstantyna, Warszawa 1992.
- A. Chwalba, Historia powszechna. Wiek XIX, Warszawa 2021.
- M. Jaczynowska, D. Musiał, M. Stępień, Historia starożytna, Warszawa 2008.
- K. Mikulski, J. Wijaczka, Historia Powszechna. Wiek XVI-XVIII, Warszawa 2011.
- E. Rostworowski, Historia Powszechna. Wiek XVIII, Warszawa 2006.
- T. Manteuffel, Historia powszechna. Średniowiecze, Warszawa 1999.
- R. Michałowski, Historia powszechna Średniowiecze, Warszawa 2020.
- Z. Wójcik, Historia powszechna. Wiek XVI-XVII, Warszawa 2005.
- M. Żywczyński, Historia powszechna. 1789-1870, Warszawa 2021.
Lubisz czytać nasze historie?
Na historia.org.pl codziennie opowiadamy dzieje Polski i świata tak, jak na to zasługują - rzetelnie, pasjonująco, z szacunkiem do faktów. Ale żadna opowieść nie przetrwa bez tych, którzy chcą jej słuchać i ją wspierać.
Postaw nam wirtualną kawę - to darowizna, która realnie pomaga nam działać dalej. To dzięki takim gestom możemy nadal pisać o zwycięstwach, bohaterach i wydarzeniach, które zbudowały naszą tożsamość.
Znajdujące się w portalu artykuły nie zawsze prezentują opinie zgodne ze stanowiskiem całej redakcji. Zachęcamy do dyskusji nad treścią przeczytanych artykułów, by to zrobić wystarczy podać swój nick i wysłać komentarz. O naszych artykułach możesz także porozmawiać na naszym forum. Możesz także napisać własny artykuł i wysłać go na adres naszej redakcji.
