Historia Gdyni. Budowa miasta i portu w Gdyni w II Rzeczypospolitej |
Historia Gdyni to jedna z najbardziej niezwykłych opowieści II Rzeczypospolitej. Jeszcze na początku lat 20. XX wieku była niewielką wsią rybacką, a w ciągu kilkunastu lat stała się największym portem na Bałtyku i symbolem polskiej niezależności gospodarczej. Powstanie Gdyni nie było spontanicznym sukcesem, lecz wynikiem konsekwentnej decyzji państwowej, ogromnych inwestycji infrastrukturalnych i przemyślanej polityki morskiej. W roku 100-lecia miasta warto przypomnieć, jaką rolę odegrał port w Gdyni w budowie nowoczesnego państwa polskiego.
Od rybackiej wsi do decyzji państwowej. Geneza powstania Gdyni
Otwarcie portu w Gdyni w 1923 r.
U progu niepodległości Gdynia była niewielką osadą rybacką, zamieszkaną przez kilkaset osób. Przez wieki nie pełniła funkcji miejskich ani handlowych, a jej znaczenie ograniczało się do lokalnej gospodarki nadmorskiej. Dopiero po 1918 roku sytuacja uległa zasadniczej zmianie, gdy odrodzone państwo polskie stanęło wobec problemu dostępu do morza i realnego korzystania z tego dostępu w warunkach politycznych i gospodarczych dwudziestolecia międzywojennego.
Decyzja o budowie portu w Gdyni zapadła zimą 1920 roku, w kontekście trudnych relacji z Wolnym Miastem Gdańskiem oraz doświadczeń wojny polsko-bolszewickiej. W 1922 roku Sejm w okresie rządów premiera Juliana Nowaka uchwalił ustawę o budowie portu w Gdyni. Jej pierwszy artykuł brzmiał: „Upoważnia się Rząd do poczynienia wszelkich niezbędnych zarządzeń celem wykonania budowy portu morskiego przy Gdyni na Pomorzu jako portu użyteczności publicznej.” Początkowo była to inwestycja skromna i obarczona poważnymi ograniczeniami finansowymi, lecz już wtedy port w Gdyni zaczęto traktować jako projekt strategiczny państwa, a nie jedynie lokalne przedsięwzięcie infrastrukturalne. Oficjalne otwarcie odbyło się 23 kwietnia 1923 roku, a pierwszy statek pełnomorski zawinął do Gdyni 13 sierpnia 1923 roku. Był nim francuski statek towarowo-pasażerski SS Kentucky.
Budowa portu w Gdyni jako kluczowa inwestycja II Rzeczypospolitej. Kiedy rozpoczęto budowę portu w Gdyni?
Brzeg morski w Gdyni, ok. 1925 r.
Budowa portu wyprzedziła rozbudowę samego miasta. Pierwsze lata charakteryzowały się powolnym tempem prac, ograniczonymi środkami i trudnościami wykonawczymi. Do 1925 roku powstała jedynie niewielka przystań, fragmenty mola oraz podstawowe elementy infrastruktury. Przełom nastąpił po 1926 roku, gdy poprawa koniunktury gospodarczej, wojna celna z Niemcami oraz rosnące znaczenie eksportu morskiego wymusiły przyspieszenie inwestycji.
Kluczową rolę odegrała umowa z Konsorcjum Francusko-Polskim oraz osobiste zaangażowanie ministra przemysłu i handlu Eugeniusza Kwiatkowskiego. W kolejnych latach zbudowano falochrony, baseny portowe, nabrzeża i nowoczesne urządzenia przeładunkowe. Port przestał być jedynie portem przelotowym, wyspecjalizowanym w eksporcie węgla, a stopniowo przekształcano go w port uniwersalny. Na potrzeby eksportu węgla w latach 1926-1933 wybudowano magistralę kolejową łączącą Śląsk z portem w Gdyni.
5 stycznia 1927 roku w Gdyni odbyła się uroczystość podniesienia bandery na SS Wilno - pierwszym z parowców nowo utworzonej Żeglugi Polskiej, zakupionych we Francji. Z kolei w 1930 roku uruchomiono pierwszą polską regularną linię pasażerską przez Atlantyk z Gdyni do Nowego Jorku. W grudniu 1938 roku Gdynia należała już do najnowocześniejszych portów w Europie.
Port w Gdyni i jego znaczenie dla polskiej gospodarki morskiej
Panorama dworca i portu około 1935 r.
Rozwój portu w Gdyni był ściśle związany z przebudową struktury handlu zagranicznego Polski. Udział handlu morskiego w całkowitym eksporcie i imporcie systematycznie rósł. Oznaczało to zasadniczą zmianę kierunków gospodarczych państwa i uniezależnienie się od tranzytu przez porty kontrolowane przez obce ośrodki.
W 1938 roku przeładowano tu 8,7 mln ton towarów, a tuż przed wojną łączny tonaż sięgnął 9,2 mln ton. Port dysponował rozbudowaną siecią nabrzeży, magazynów i urządzeń mechanicznych oraz zapleczem kolejowym liczącym dziesiątki kilometrów torów. Gdynia stała się jednym z największych i najnowocześniejszych portów na Bałtyku oraz najważniejszym węzłem komunikacyjnym II Rzeczypospolitej. W ciągu kilkunastu lat mała wioska rybacka przekształciła się w potężny obsługujący 80% polskiego eksportu morskiego.
Gdynia jako centrum polskiej polityki morskiej i emigracyjnej
Dworzec Morski w Gdyni, lata 30. – przy nabrzeżu transatlantyk MS Piłsudski
Wraz z rozbudową portu Gdynia zaczęła pełnić funkcję symbolicznego centrum polskiej obecności na morzu. Skoncentrował się tu niemal cały polski ruch emigracyjny, a miasto stało się punktem wyjścia dla setek tysięcy osób opuszczających Europę. Uroczyste otwarcie Dworca Morskiego w 1933 roku miało znaczenie nie tylko praktyczne, lecz także propagandowe - było wyraźnym sygnałem, że Polska stała się państwem morskim.
W Gdyni ulokowano kluczowe instytucje związane z gospodarką morską: Państwową Szkołę Morską przeniesioną z Tczewa oraz Państwowy Instytut Meteorologiczny. Rozwijała się polska flota handlowa, w tym przedsiębiorstwo Żegluga Polska oraz Gdynia-Ameryka Linie Żeglugowe. Transatlantyki takie jak Polonia, Kościuszko, Piłsudski czy Batory stały się rozpoznawalnym symbolem nowoczesnej Polski na oceanach.
Miasto budowane w tempie bez precedensu. Modernizm w Gdyni
Budynek ZUS w Gdyni w 1936 r.
Choć port był impulsem rozwojowym, powstanie Gdynia jako miasta wymagało także przełamania barier administracyjnych. Już pod koniec 1922 roku rada gminna z wójtem Janem Radtkem rozpoczęła starania o nadanie osadzie praw miejskich, argumentując je skalą rozwoju i liczbą mieszkańców, która w połowie lat 20. przekraczała 10 tysięcy - więcej niż w wielu miastach województwa pomorskiego. Procedura przeciągała się latami toteż w maju 1925 roku rada gminna zdecydowała się na krok bezprecedensowy: samowolnie przyjęła ustrój miejski. Ten faktyczny „administracyjny fakt dokonany” znalazł wsparcie nowego wojewody pomorskiego Stanisława Wachowiaka, który doprowadził do korekt granic i przyłączenia do nowego miasta terenów portowych oraz Oksywia. Ostatecznie 10 lutego 1926 roku Rada Ministrów wydała rozporządzenie, na mocy którego od 4 marca Gdynia oficjalnie stała się miastem - sankcjonując rzeczywistość, która istniała już od kilku lat.
Tempo urbanizacji nie miało precedensu w Europie. Powstawały nowe ulice, dzielnice mieszkaniowe, infrastruktura techniczna, wodociągi i kanalizacja. Miasto musiało nadążyć za portem, który rozwijał się szybciej niż zaplecze mieszkaniowe i usługowe. Gdynia stała się jednym z największych osiągnięć gospodarczych II Rzeczypospolitej, porównywalnym skalą jedynie z budową Centralnego Okręgu Przemysłowego. W przeciwieństwie do dawnych ośrodków miejskich Gdynia nie posiada zabytków gotyku, renesansu czy baroku - jej tożsamość architektoniczna ukształtowała się w latach 20. i 30. XX wieku, gdy w szybkim tempie powstawało reprezentacyjne śródmieście. Dominował tu modernizm inspirowany funkcjonalizmem: proste bryły, poziome pasy okien, zaokrąglone narożniki oraz jasne, często białe elewacje, które przyniosły miastu przydomek „białego miasta”.
Gdynia. Ulica Świętojańska, w tle port
Z budynków wzniesionych w Gdyni warto wyliczyć gmachy: dworca kolejowego w stylu zakopiańsko-kaszubskim, Urzędu Pocztowego i Telegraficznego, Banku Gospodarstwa Krajowego, Bank Polski, Państwowy Bank Rolniczy, Starostwa Grodzkiego, Szkoły Morskiej, Instytut dla Handlu Morskiego i Techniki Fortowej, Szkoły Powszechnej, Żeglugi Polskiej, Polskiego Instytut Meteorologicznego, Hotelu Robotniczego i Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.
Skala tego przedsięwzięcia, tempo urbanizacji oraz spójna, modernistyczna architektura sprawiły, że gdyńskie śródmieście jest dziś uznawane za zjawisko unikatowe w skali Europy, a władze miasta zabiegają o jego wpis na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.
Wojna i zniszczenie niedokończonego projektu
Wrak pancernika Gneisenau
Rozwój Gdyni, która w momencie wybuchu wojny liczyła już 120 tys. mieszkańców został brutalnie przerwany przez wybuch II wojny światowej. Podczas okupacji Niemcy wysiedlili z miasta około 50 tysięcy Polaków, a port przekształcono w bazę Kriegsmarine. Infrastruktura była intensywnie eksploatowana, rozbudowywano stocznię, a w 1940 roku włączono ją w struktury niemieckiego przemysłu zbrojeniowego.
Choć alianckie bombardowania od 1943 roku uszkadzały architekturę portową Gdyni, to prawdziwa dewastacja nastąpiła w 1945 roku, gdy Niemcy wycofywali się z miasta. Zniszczono większość falochronów, niemal połowę nabrzeży oraz całe zaplecze przeładunkowe. Wejście do portu zablokował zatopiony pancernik Gneisenau. Gdynia, która miała stać się kilkusettysięczną metropolią morską, musiała zaczynać odbudowę niemal od podstaw.
Gdynia w perspektywie 100-lecia
Mapa portu Gdynia z 1931 r.
W roku 100-lecia Gdyni warto spojrzeć na jej dzieje jako na jeden z najbardziej udanych projektów modernizacyjnych w historii Polski. Budowa portu i miasta była świadomą decyzją państwową, łączącą ambicje gospodarcze, suwerenność polityczną oraz nowoczesną myśl inżynieryjną i urbanistyczną. Gdynia nie powstała spontanicznie - była konsekwencją długofalowej strategii II Rzeczypospolitej, która dzięki dostępowi do morza i własnemu portowi handlowemu mogła realnie zaistnieć w światowym obiegu gospodarczym.
Przedwojenna Gdynia stała się symbolem skutecznej polityki inwestycyjnej i dowodem, że w krótkim czasie możliwe było stworzenie nowoczesnego miasta o jasno określonej funkcji i spójnej tożsamości. Jej rozwój zmienił oblicze całego regionu, a modernistyczne śródmieście do dziś pozostaje materialnym świadectwem ambicji i potencjału państwa polskiego w dwudziestoleciu międzywojennym.
Bibliografia:
- Mieczysław Bogucki (pod. red.), Polska na morzu, Warszawa 1935.
- Cz. Brzoza, A. L. Sowa, Historia Polski 1918-1945, Kraków 2006.
- Z. Landau, J. Tomaszewski, Zarys historii gospodarczej Polski 1918-1939, Warszawa 1999.
- J. Gołębiowski, Polityka inwestycyjna Eugeniusza Kwiatkowskiego w latach 1936-1939, „Rocznik Naukowo-Dydaktyczny”, 1970.
- A. Jezierski, Historia gospodarcza Polski, Warszawa 1998.
- J. Kaliński, Historia gospodarcza XIX i XX w., Warszawa 2008.
- Z. J. Tyszel, Pod ojczystą banderą, Katowice 1930.
- Gdynia, Warszawa 1931.
Lubisz czytać nasze historie?
Na historia.org.pl codziennie opowiadamy dzieje Polski i świata tak, jak na to zasługują - rzetelnie, pasjonująco, z szacunkiem do faktów. Ale żadna opowieść nie przetrwa bez tych, którzy chcą jej słuchać i ją wspierać.
Postaw nam wirtualną kawę - to darowizna, która realnie pomaga nam działać dalej. To dzięki takim gestom możemy nadal pisać o zwycięstwach, bohaterach i wydarzeniach, które zbudowały naszą tożsamość.
