Wyspa pośród bagien skrywa wczesnośredniowieczny gród. 244 zabytki z Kaplonosów Kolonii
Archeologia, Wiadomości | | 28 lutego 2026 20:11

Wśród bagien Lasu Ochoża, kilka kilometrów od Kaplonosów Kolonii, znajduje się jedno z ciekawszych odkryć archeologicznych ostatnich lat w Polsce. Badania potwierdziły, że ukryta w trudno dostępnym terenie wyspa kryje relikty wczesnośredniowiecznego grodziska funkcjonującego między X a XIII wiekiem. Najnowsze prace przyniosły 244 zabytki oraz kolejne dane pozwalające lepiej zrozumieć charakter tego miejsca.

Lokalizacja i kontekst przyrodniczy

Kaplonosy Kolonia, gm. Wyryki. Grodzisko ukryte wśród bagien. Numeryczny model terenu zestawiony z planem warstwicowym grodziska i jego najbliższego otoczenia, oprac. M. Piotrowski, Lubelski Wojewódzki Konserwator Zabytków

Grodzisko położone jest na owalnej wyspie wśród bagien, o powierzchni około 0,7 ha. Teren jest trudno dostępny - otaczają go bagna, liczne powalone drzewa i gęsty podszyt. Od 2025 r. obszar objęty jest ochroną jako rezerwat przyrody „Las Ochoża” im. Marka Kellera.

Warunki terenowe miały bezpośredni wpływ na metodykę badań. Ograniczona była możliwość użycia ciężkiego sprzętu, a część technik geofizycznych wykluczono z uwagi na ochronę przyrody. Mimo to zespół badawczy zrealizował szeroki program analiz nieinwazyjnych.

Zastosowane metody badawcze

Lokalizacja grodziska / fot. maps.google.com

W latach 2024-2025 wykorzystano trzy podstawowe grupy metod:

  • Teledetekcję - analizę zdjęć lotniczych (w świetle widzialnym i podczerwieni) oraz modelowanie terenu na podstawie danych LiDAR,
  • Geofizykę - prospekcję elektrooporową,
  • Planigrafię zabytków ruchomych - z precyzyjnym, centymetrowym pozycjonowaniem GPS.

Badania geofizyczne nie ujawniły jednoznacznych reliktów budowli naziemnych, ale wskazały obecność obiektów zagłębionych w ziemi, interpretowanych jako jamy i paleniska. Zarejestrowano także nieciągły, segmentowy układ anomalii w obrębie wałów, co może odpowiadać reliktom konstrukcji skrzyniowych wypełnianych ziemią, kamieniami lub gliną. Przerwa w ciągu wałów od strony wschodniej interpretowana jest jako możliwa lokalizacja bramy.

244 zabytki z wczesnego średniowiecza

Najbardziej wymierne rezultaty przyniosła planigrafia zabytków ruchomych. W trakcie badań odkryto łącznie 244 zabytki.

Dominują przedmioty codziennego użytku i narzędzia:

  • 66 noży i ich fragmentów,
  • krzesiwa kabłąkowe i krzemienne krzesaki,
  • żelazna radlica, sierpy, gwoździe.

Zidentyfikowano również elementy uzbrojenia (groty strzał, grot włóczni), a także przedmioty związane ze strojem i ozdobą: srebrną zausznicę, sprzączki (w tym lirowatą), półwytwór srebrnej lunuli, zapinkę podkowiastą. Odkryto także fragmenty wczesnośredniowiecznych naczyń ceramicznych.

Na powierzchni stanowiska występują granitowe kamienie narzutowe, częściowo ze śladami obróbki i spękań termicznych. Na obecnym etapie badań ich funkcja nie jest jednoznaczna. Mogły być elementem konstrukcyjnym obwałowań lub pozostałością palenisk.

Chronologia i porównania regionalne

Zestaw zabytków z Kaplonosów Kolonii wykazuje analogie do materiałów z grodziska w Horodyszczu (gm. Wisznice), datowanego na XI-XII w., oraz ze Strzeżewa (gm. Łuków), datowanego na X-XI w. Na tej podstawie oraz w oparciu o analizę materiału ruchomego przyjmuje się funkcjonowanie grodu między X a XIII wiekiem. Przyczyny zakończenia jego funkcjonowania nie są na obecnym etapie badań jednoznacznie określone.

Zespół badawczy określa obiekt jako niemal nietknięty późniejszą działalnością człowieka relikt wczesnośredniowiecznego założenia obronnego, w którym zachowały się nie tylko ślady wałów i fos, ale także obiekty zagłębione w ziemi oraz warstwy kulturowe.

Ślady z XX wieku

Nieliczne znaleziska nowożytne - dwa naboje z żelaznym pociskiem od karabinu niemieckiego, fragment łuski po eksplozji, elementy obudowy zegarka kieszonkowego oraz spinka do mankietów z niebieskim szkiełkiem (datowana na schyłek XVIII-XIX w.) - wskazują na epizodyczne użytkowanie miejsca w czasach nowożytnych.

Materiał z okresu II wojny światowej koresponduje z lokalną pamięcią o wykorzystywaniu wyspy jako miejsca schronienia przez Żydów w czasie okupacji niemieckiej. Autorzy badań podkreślają jednak, że są to nieliczne znaleziska i wymagają ostrożnej interpretacji.

Charakter badań i dalsze plany

Badania z 2025 r. miały charakter rozpoznawczy. Zespół planuje rozszerzenie prac nieinwazyjnych na większą powierzchnię oraz podjęcie badań geochemicznych (m.in. analiz fosforowych), przyrodniczych i geomorfologicznych. W dalszej perspektywie przewidywane są badania wykopaliskowe.

W projekt zaangażowani byli m.in. Grzegorz Mączka, Marcin Piotrowski, Patrycja Piotrowska, Marcin Gładki, Marek Makola, Ireneusz Bogusławski, Marcin Gnypek, Dominik Stanikowski, Tomasz Skic, Paweł Wójcik, Andrzej Bodziak, Wiktor Bodziak oraz Alek Kołtun.

Wyprawa Dariusza Wołosiuka

Zainteresowanie stanowiskiem wzbudziła również wyprawa Dariusza Wołosiuka, który w 2022 r. samodzielnie dotarł na grodzisko, przedzierając się przez podmokłe tereny i gęste zarośla. Swoją drogę opisał później w artykule opublikowanym w „Zeszytach Muzealnych”. Jak relacjonował, kierując się analizą przebiegu dawnej granicy między Wielkim Księstwem Litewskim a Koroną Polską, uznał, że w tym miejscu powinna znajdować się stanica graniczna.

Wołosiuk jest prawdopodobnie był pierwszym człowiekiem od 800 lat, który świadomie wiedział, że znajduje się na miejscu dawnego pogranicznego grodu. Faktem pozostaje, że przekazał do WUOZ i Muzeum we Włodawie zabytki znalezione na powierzchni stanowiska, a jego relacja stała się jednym z elementów szerszej dyskusji o tym miejscu.

Ochrona stanowiska

Grodzisko znajduje się obecnie w granicach rezerwatu przyrody i podlega ścisłej ochronie. Nadleśnictwo we Włodawie egzekwuje zakaz wstępu bez zgody właściwych służb. Teren jest nie tylko cennym zabytkiem archeologicznym, ale także ostoją dzikiej zwierzyny i rzadkich siedlisk przyrodniczych.

Na obecnym etapie badań można mówić o jednym z najciekawszych, a zarazem najlepiej zachowanych wczesnośredniowiecznych założeń obronnych w Polsce. Dalsze ustalenia będą zależały od kontynuacji prac i zakresu przyszłych badań.

Czym jest średniowieczne grodzisko?

Grodzisko w Gieczu (2007) / fot. Jan Jerszyński, CC-BY-SA 3.9 (zdjęcie ilustracyjne)

Grodzisko to pozostałość po dawnym grodzie lub osadzie obronnej, zachowana dziś w formie ziemnych wałów, fos lub charakterystycznego wyniesienia terenu, najczęściej o kolistym albo wielobocznym zarysie. W Polsce grody budowano przede wszystkim w okresie wczesnego średniowiecza (VII–XIII w.), choć starsze przykłady pochodzą już z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza. Do naszych czasów na ternie Polski przetrwało nawet 2500 takich obiektów, zwykle porośniętych lasem lub wyłączonych z uprawy, które w krajobrazie wyróżniają się czytelnym obrysem dawnych obwałowań.

Bibliografia:

  1. Grodzisko ukryte wśród bagien. Nowe ustalenia badawcze ze stanowiska w Kaplonosach Kolonii, Lubelski Wojewódzki Konserwator Zabytków, facebook.com/people/Lubelski-Wojewódzki-Konserwator-Zabytków/.
  2. Utworzenie trzech nowych rezerwatów przyrody w województwie lubelskim w ramach inicjatywy „100 rezerwatów na 100-lecie Lasów Państwowych, Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Lublinie, gov.pl.
  3. D. Wołosiuk, Jeśli jest granica, to musi być stanica, czyli jak drogą dedukcji odkryłem grodzisko Ochodża, „Zeszyty Muzealne. Muzeum-Zespół Synagogalny we Włodawie” 22 (2025), s. 61-66.

Lubisz czytać nasze historie?
Na historia.org.pl codziennie opowiadamy dzieje Polski i świata tak, jak na to zasługują - rzetelnie, pasjonująco, z szacunkiem do faktów. Ale żadna opowieść nie przetrwa bez tych, którzy chcą jej słuchać i ją wspierać.
Postaw nam wirtualną kawę - to darowizna, która realnie pomaga nam działać dalej. To dzięki takim gestom możemy nadal pisać o zwycięstwach, bohaterach i wydarzeniach, które zbudowały naszą tożsamość.

Postaw nam kawę za:


Opcja dodawania komentarzy została wyłączona.