Lupita Nyong’o rozliczyła Homera z kobiet w Odysei. Sprawdziliśmy, czy miała rację |
Wyobraź sobie, że siedzisz w kinie obok autora Odysei i możesz zadać mu jedno pytanie. Lupita Nyong’o, zapytana o to w wywiadzie dla kanału Jake’s Takes, nie miała wątpliwości, że chciałaby zapytać Homera, co sądzi o czasie ekranowym, jaki kobietom dał film Christophera Nolana, skoro sam poświęcił im w poemacie tak niewiele miejsca. To zgrabny żart promocyjny, ale też twierdzenie, które da się sprawdzić. I które nie do końca się broni.
Co dokładnie powiedziała Lupita Nyong’o?
Lupita Nyongo jako Helena w Odysei Nolana / fot. Universal
Pytanie w wywiadzie było zabawą narzuconą przez prowadzącego: co powiedziałabyś Homerowi, gdyby siedział obok ciebie w kinie na seansie Odysei? Nyong’o, która w filmie Nolana gra jednocześnie Helenę i Klitajmestrę, odpowiedziała, zwracając się w wyimaginowanej rozmowie wprost do poety:
„No, Homerze, co sądzisz o czasie ekranowym danym tym kobietom, biorąc pod uwagę, jak mało miejsca im poświęciłeś?”1.
Nyong’o zestawia dwie konkretne wielkości: skromny, jej zdaniem, udział żeńskich postaci w tekście liczącym niemal trzy tysiące lat, oraz znacznie szerszy czas ekranowy, jaki dostały w scenariuszu Nolana. Innymi słowy, aktorka przypisuje filmowi rolę korekty wobec oryginału, a nie tylko jego adaptacji.
Czy ten kontrast trzyma się faktów?
Penelopa to jedna z kluczowych postaci Odysei
Tu zaczyna się problem, bo Odyseja należy akurat do tych antycznych tekstów, w których kobiece postacie nie tylko licznie się pojawiają, ale realnie napędzają fabułę. Trudno wskazać etap wędrówki Odyseusza, na którym o czymś istotnym nie decydowałaby kobieta, bogini lub nimfa.
Wystarczy przypomnieć, kto naprawdę rządzi losem bohatera:
- Atena - opiekunka Odyseusza i Telemacha, wielokrotnie interweniuje u Zeusa i osobiście kieruje wydarzeniami w obu wątkach fabuły.
- Kalipso - nimfa, która przetrzymuje Odyseusza przez siedem lat, a jej niechęć do rozstania z bohaterem otwiera całą akcję poematu.
- Kirke - czarodziejka zmieniająca towarzyszy Odyseusza w świnie, później jego kochanka i doradczyni, która wysyła go do Hadesu.
- Nauzykaa - księżniczka Feaków, pierwsza osoba, która ratuje rozbitka i wprowadza go z powrotem do świata ludzi.
- Arete - królowa Feaków, do której przychylności Odyseusz musi się zwrócić, zanim król cokolwiek zdecyduje.
- Penelopa - współautorka intrygi z całunem, postać, której wierność i spryt są równie istotne dla fabuły jak przygody samego Odyseusza.
- Eurykleia - piastunka, która rozpoznaje bohatera po bliźnie i w kluczowym momencie decyduje się zachować milczenie.
- Antykleja - zmarła matka Odyseusza, spotkana w Hadesie w jednej z najbardziej poruszających scen całego eposu.
- Syreny i Skylla - żeńskie zagrożenia definiujące najbardziej znane epizody podróży.
- Helena - w Sparcie to ona, a nie Menelaos, rozpoznaje Telemacha i prowadzi rozmowę kluczową dla wątku poszukiwań ojca.
Licząc same postacie z imieniem i realnym udziałem w fabule, kobiety w „Odysei” trudno nazwać marginesem. To one w dużej mierze decydują, czy Odyseusz w ogóle wróci do domu.
To może problem leży w Iliadzie, a nie w Odysei?
Wrażenie, że epika homerycka jest „męska”, bierze się raczej z Iliady niż z Odysei, i wynika z tematu, a nie z zaniedbania autora. Iliada opowiada o dziesiątym roku wojny trojańskiej, czyli o polu bitwy, radach wojennych i pojedynkach, sferach zarezerwowanych w archaicznej Grecji dla mężczyzn. Homer nie pomijał kobiet z wyboru artystycznego, tylko opisywał świat, w którym udział w bitwie fizycznie im nie przysługiwał. Nawet tam zresztą Helena, Andromacha czy Hekabe mają sceny o dużym ciężarze emocjonalnym.
Odyseja rządzi się inną logiką. To opowieść o powrocie, gościnności i domu, a te sfery w kulturze homeryckiej należały właśnie do kobiet. Stąd ich decydująca rola na niemal każdym etapie wędrówki bohatera.
Więc czy film Nolana rzeczywiście „naprawia” coś, co Homer zaniedbał?
Nolan zapowiadał, że rozbuduje wewnętrzne życie Heleny i Klitajmestry, dwóch sióstr, których gniew i trauma wojenna wynikają z zupełnie różnych doświadczeń. To jak najbardziej uprawniony zabieg adaptacyjny, bo u Homera obie kobiety pojawiają się głównie jako punkty odniesienia w losach mężczyzn, a nie jako pełnoprawne bohaterki własnych historii.
Problem pojawia się dopiero wtedy, gdy tę konkretną, uzasadnioną decyzję scenariuszową uogólnia się na cały poemat i cały antyczny tekst, sugerując, że Homer generalnie dał kobietom mało miejsca.
Rachunek się nie zgadza, bo naprzeciw Heleny i Klitajmestry, które rzeczywiście zyskują w filmie na głębi, stoi długa lista bohaterek, które w oryginale już od dawna trzymają w rękach losy Odyseusza. Nolan może rozwinąć wątek dwóch konkretnych postaci. Trudno natomiast bronić tezy, że ratuje w ten sposób kobiety w Odysei jako takie.
Zobacz także:
O filmach historycznych i kostiumowych przeczytasz klikając tutaj lub na poniższą grafikę:
- „So, Homer, how do you feel about the screen time given to these women, considering how little you spent with them?” [↩]
Lubisz czytać nasze historie?
Na historia.org.pl codziennie opowiadamy dzieje Polski i świata tak, jak na to zasługują - rzetelnie, pasjonująco, z szacunkiem do faktów. Ale żadna opowieść nie przetrwa bez tych, którzy chcą jej słuchać i ją wspierać.
Postaw nam wirtualną kawę - to darowizna, która realnie pomaga nam działać dalej. To dzięki takim gestom możemy nadal pisać o zwycięstwach, bohaterach i wydarzeniach, które zbudowały naszą tożsamość.
