Gdynia na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO. Modernistyczne śródmieście osiemnastym polskim wpisem

Komitet Światowego Dziedzictwa UNESCO wpisał 27 lipca 2026 roku Modernistyczne Centrum Gdyni na Listę Światowego Dziedzictwa. Decyzja zapadła podczas 48. sesji Komitetu w koreańskim Busan i zamknęła trwający ponad dwie dekady proces starań miasta. Gdyński wpis jest osiemnastym polskim obiektem na liście i pierwszym, który obejmuje cały modernistyczny zespół urbanistyczny, a nie pojedynczy zabytek czy grupę budowli jednego typu.

Decyzja po ponad dwudziestu latach stara

Gdynia na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO. Modernistyczne śródmieście osiemnastym polskim wpisem

Kandydaturę poparło osiemnaście spośród dwudziestu jeden państw zasiadających w Komitecie Światowego Dziedzictwa. Ochroną objęto obszar o powierzchni blisko 88 hektarów, na którym stoi około 450 budynków. Granice wyznaczają od północy ulice Jana z Kolna, Wójta Radtkego i Świętego Piotra, od południa aleja Marszałka Piłsudskiego, a od zachodu linia torów kolejowych.

Podstawą wpisu jest kryterium IV, przewidziane dla dóbr będących wybitnym przykładem zespołu architektonicznego lub urbanistycznego ilustrującego znaczący etap w dziejach ludzkości. Eksperci uznali, że gdyńskie śródmieście stanowi jeden z najlepiej zachowanych na świecie przykładów nowoczesnego miasta portowego XX wieku. Porównanie z Bauhausem w Dessau, osiedlami mieszkaniowymi Berlina, architekturą Kowna i Lublany, a także z Tel Awiwem, Brasilią, Chandigarhem i Asmarą wykazało, że Gdynia reprezentuje odrębny model rozwoju miejskiego.

Droga do wpisu była długa. W 2007 roku układ urbanistyczny Śródmieścia trafił do rejestru zabytków województwa pomorskiego, w 2012 roku powołano Biuro Miejskiego Konserwatora Zabytków, a w 2015 roku prezydent RP uznał Śródmieście za Pomnik Historii. Kandydaturę na Listę Informacyjną UNESCO Polska zgłosiła w 2019 roku, pełną dokumentację przekazano w lutym 2023 roku. W czerwcu 2025 roku ICOMOS, czyli Międzynarodowa Rada Ochrony Zabytków i Miejsc Historycznych pełniąca rolę organu doradczego UNESCO, potwierdziła wartość gdyńskiego zespołu, wskazała jednak kwestie wymagające doprecyzowania. Wydała tak zwaną rekomendację typu referral, co oznaczało odesłanie wniosku do uzupełnienia. Poprawioną dokumentację Gdynia złożyła w styczniu 2026 roku.

Autorami wniosku nominacyjnego byli między innymi prof. Maria Jolanta Sołtysik z Wydziału Architektury Politechniki Gdańskiej oraz dr hab. Robert Hirsch, miejski konserwator zabytków w Gdyni. Wpis przypadł w roku obchodów stulecia nadania Gdyni praw miejskich.

Miasto zbudowane w kilkanaście lat

Gdynia jako wieś rybacka pojawia się w źródłach już w XIII wieku, przez stulecia pozostawała jednak niewielką kaszubską osadą, która na przełomie XIX i XX wieku pełniła dodatkowo funkcję nadmorskiego letniska. Przełom przyniosło odzyskanie przez Polskę niepodległości i postanowienia traktatu wersalskiego z 1919 roku. Odrodzone państwo otrzymało wąski dostęp do Bałtyku, ale Gdańsk stał się Wolnym Miastem pod nadzorem Ligi Narodów, a więc portem, nad którym Warszawa nie miała pełnej kontroli. Potrzebny był port własny.

Lokalizację wskazał w 1920 roku inżynier Tadeusz Wenda, który przygotował także projekt techniczny przyszłego portu. Sejm uchwalił ustawę o budowie portu morskiego przy Gdyni 23 września 1922 roku. Prace ruszyły w kolejnych latach, a w 1923 roku otwarto Tymczasowy Port Wojenny i Schronisko dla Rybaków. Prawa miejskie Gdynia otrzymała 10 lutego 1926 roku, co upamiętnia dziś nazwa jednej z głównych ulic Śródmieścia.

Tempo inwestycji przyspieszyło po 1926 roku, gdy ministrem przemysłu i handlu został Eugeniusz Kwiatkowski. Dodatkowym bodźcem okazała się wojna celna z Niemcami, rozpoczęta w 1925 roku, która zmusiła Polskę do szukania własnych dróg eksportu. Kluczowe znaczenie miało też ukończenie w 1933 roku magistrali węglowej łączącej Górny Śląsk z wybrzeżem, dzięki której śląski węgiel trafiał bezpośrednio na gdyńskie nabrzeża. Pod koniec lat trzydziestych Gdynia była największym portem na Bałtyku pod względem przeładunków, a liczba jej mieszkańców sięgnęła około stu dwudziestu tysięcy. Wieś licząca w 1920 roku około tysiąca mieszkańców zmieniła się w drugie co do wielkości miasto Pomorza w niespełna dwadzieścia lat.

Styl okrętowy, czyli gdyński modernizm

Śródmieście powstawało w latach 1926–1939 według założeń modernizmu, nurtu architektonicznego stawiającego na prostotę bryły, funkcjonalność wnętrz i rezygnację z historycznego detalu. Gdyńska odmiana tego stylu wypracowała własny język form, nazywany niekiedy stylem okrętowym. Charakteryzują go zaokrąglone naroża, poziome pasy okien, balkony przypominające pokłady, okrągłe okna nawiązujące do bulajów i maszty flagowe na dachach. Do tego dochodziły elementy art déco, ozdobnego stylu lat dwudziestych i trzydziestych opartego na geometrycznych wzorach.

Do najbardziej rozpoznawalnych realizacji należą Bankowiec przy Skwerze Kościuszki projektu Stanisława Ziołowskiego, gmach Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przy ulicy 10 Lutego projektu Romana Piotrowskiego, Hala Targowa oraz Poczta Główna zaprojektowana przez Juliana Putermana-Sadłowskiego, zniszczona w czasie wojny i odbudowana po 1945 roku.

Istotne dla decyzji UNESCO okazało się nie tylko samo budownictwo, ale i sposób zaplanowania miasta. Siatkę ulic wytyczono z myślą o mieszkańcach: mieszkania miały być dobrze doświetlone, zrezygnowano z ciemnych oficyn, zadbano o dostęp do terenów zielonych. Główna oś kompozycyjna, biegnąca przez ulicę 10 Lutego i Skwer Kościuszki aż po Molo Południowe, do dziś pozostaje otwarta na morze.

Znaczenie miała także autentyczność zespołu. Gdynia uniknęła poważnych zniszczeń w czasie II wojny światowej, zachowała oryginalny układ ulic, placów i kwartałów, a większość budynków pełni wciąż te same funkcje co przed 1939 rokiem.

## Co wpis zmienia w praktyce

Dla mieszkańców i właścicieli nieruchomości w Śródmieściu zmiany będą ograniczone. Obszar od 2007 roku objęty jest ochroną konserwatorską, zasady współpracy z konserwatorami są więc znane, a wiele kwestii regulują miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego. Nadal działa miejski program dotacji do prac konserwatorskich obejmujący remonty elewacji, dachów i detali architektonicznych.

Nowym elementem będzie natomiast obowiązek oceny wpływu każdej planowanej inwestycji na chroniony obszar. Miasto liczy przede wszystkim na efekt promocyjny, wzrost ruchu turystycznego i łatwiejszy dostęp do zewnętrznych źródeł finansowania prac przy zabytkach.

 Czym jest Lista Światowego Dziedzictwa UNESCO

Listę utworzono na podstawie Konwencji w sprawie ochrony światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego, przyjętej przez UNESCO w Paryżu w 1972 roku. Polska ratyfikowała ją w 1976 roku. Pierwsze dwanaście obiektów wpisano w 1978 roku i znalazły się wśród nich dwa polskie: historyczne centrum Krakowa i kopalnia soli w Wieliczce.

Warunkiem wpisu jest wykazanie, że dane miejsce ma Wyjątkową Uniwersalną Wartość (Outstanding Universal Value), czyli znaczenie wykraczające poza granice jednego państwa i istotne dla całej ludzkości. Ocenia się to według dziesięciu kryteriów, z których sześć pierwszych dotyczy dziedzictwa kulturowego, a cztery kolejne przyrodniczego. Dobro musi spełniać przynajmniej jedno z nich, a także wykazać się autentycznością i integralnością oraz mieć zapewniony system ochrony i zarządzania.

Wnioski ocenia Komitet Światowego Dziedzictwa, złożony z przedstawicieli dwudziestu jeden państw wybieranych na kadencje. W obecnym składzie zasiadają między innymi Argentyna, Belgia, Bułgaria, Grecja, Indie, Japonia, Kazachstan, Kenia, Korea Południowa, Meksyk, Turcja, Ukraina, Włochy i Zambia. Merytoryczną ocenę przygotowują organy doradcze: ICOMOS dla dóbr kultury i IUCN, czyli Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody, dla dóbr naturalnych. Każde państwo może zgłaszać w danym roku tylko jedną nową kandydaturę.

Państwa, których obiekty trafiły na listę, zobowiązują się do ich szczególnej ochrony i zachowania w możliwie niezmienionej postaci. Jeśli dziedzictwo jest zagrożone, Komitet może przenieść je na Listę Światowego Dziedzictwa w Zagrożeniu, a w skrajnych przypadkach usunąć z Listy w ogóle. Zdarzyło się to dotąd tylko kilka razy.

Cała Lista Światowego Dziedzictwa obejmuje obecnie blisko 1250 obiektów ze wszystkich kontynentów. Podczas sesji w Busan wpisano na nią dwadzieścia sześć nowych miejsc, wśród nich wyjątkowo dużo przykładów architektury modernistycznej. Sesja kończy się 29 lipca.

Listy Światowego Dziedzictwa nie należy mylić z listą niematerialnego dziedzictwa kulturowego, prowadzoną przez UNESCO na podstawie odrębnej konwencji z 2003 roku. Znajdują się na niej między innymi szopkarstwo krakowskie, bartnictwo, sokolnictwo i tradycje flisackie.

Polskie obiekty na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO

 
Po wpisie Gdyni Polska ma na liście osiemnaście obiektów: szesnaście dziedzictwa kulturowego i dwa przyrodnicze. Cztery z nich mają charakter transgraniczny i są dzielone z sąsiadami. Kolejne polskie propozycje czekają na Liście Informacyjnej UNESCO, na której figurują między innymi Kanał Augustowski, Kopalnia Soli w Bochni w szerszym ujęciu oraz zespół pałacowo-parkowy w Kotlinie Jeleniogórskiej.

Lubisz czytać nasze historie?
Na historia.org.pl codziennie opowiadamy dzieje Polski i świata tak, jak na to zasługują - rzetelnie, pasjonująco, z szacunkiem do faktów. Ale żadna opowieść nie przetrwa bez tych, którzy chcą jej słuchać i ją wspierać.
Postaw nam wirtualną kawę - to darowizna, która realnie pomaga nam działać dalej. To dzięki takim gestom możemy nadal pisać o zwycięstwach, bohaterach i wydarzeniach, które zbudowały naszą tożsamość.

Postaw nam kawę za:

10 zł 15 zł 25 zł