Wiedeń nadal bez pomnika Sobieskiego. Były obietnice konkursu, został cokół |
Wiedeń wciąż nie doczekał się zapowiadanego pomnika Jana III Sobieskiego na Kahlenbergu. W 343. rocznicę odsieczy wiedeńskiej na miejscu przeznaczonym pod rzeźbę pozostaje granitowy cokół z inskrypcją, który władze miasta uznają za ukończone upamiętnienie. Przez lata proponowano konkurs, pomnik pokoju i promenadę imienia króla, lecz spór nadal nie przyniósł realizacji zapowiadanego monumentu.
Pomnik Sobieskiego w Wiedniu. Cokół stoi, króla na nim nie ma
Pierwotnie planowany Pomnik Jana III Sobieskiego w Wiedniu / fot. Herzi Pinki, CC-BY-SA 4.0
12 września 1683 r. wojska sprzymierzone pod naczelnym dowództwem Jana III Sobieskiego pokonały armię osmańską i przerwały oblężenie Wiednia. Kahlenberg pozostaje jednym z najważniejszych miejsc pamięci o tym zwycięstwie. To tutaj miał stanąć pomnik polskiego króla, o który od lat zabiegają polskie środowiska i część austriackich polityków.
Przygotowania do jego budowy sięgają 2013 r. Powstał cokół, a Czesław Dźwigaj zaprojektował konną rzeźbę monarchy. W 2018 r. wiedeński organ doradczy zajmujący się pomnikami odrzucił jednak proponowaną formę. Gotowy monument nie trafił na przeznaczone dla niego miejsce.
Spór dotyczy więc konkretnej, niezrealizowanej inwestycji. Sobieski ma w Wiedniu inne upamiętnienia, w tym tablice, ulicę Sobieskigasse i plac Sobieskiplatz. Ich istnienie jest jednym z argumentów miasta przeciwko budowie kolejnego pomnika. Dla zwolenników ustawienia rzeźby nie zastępują one jednak obietnicy złożonej w sprawie Kahlenbergu.
Wiedeń zapowiadał konkurs na nowy projekt
Odrzucenie pracy Dźwigaja początkowo nie oznaczało rezygnacji z pomnika. We wrześniu 2018 r. Wiedeń i Kraków zapowiadały wspólny międzynarodowy konkurs. Miał wyłonić nową formę upamiętnienia, odpowiadającą współczesnym standardom i otoczeniu Kahlenbergu. Do czasu budowy monumentu planowano umieszczenie pamiątkowej inskrypcji.
Do tych deklaracji wrócili radni Austriackiej Partii Ludowej, czyli ÖVP, we wniosku z 25 września 2024 r. Przywołali odpowiedź władz z grudnia 2018 r., w której zapowiadano konkurs we współpracy z Krakowem. Przypomnieli również zapewnienie Ernsta Wollera, przewodniczącego wiedeńskiego parlamentu krajowego, że pomnik powstanie, oraz podtrzymanie zamiaru jego realizacji w odpowiedzi miasta z 2021 r.
Wiedeń proponował zatem własną drogę do upamiętnienia Sobieskiego po odrzuceniu polskiego projektu. Osiem lat po zapowiedzi konkursu na Kahlenbergu nadal nie stoi rzeźba wybrana w jego wyniku.
Dlaczego miasto uznało sam cokół za ukończony pomnik?
8 listopada 2024 r. władze Wiednia przedstawiły inne rozstrzygnięcie, a mianowicie stwierdziły, że granitowy blok z inskrypcją wykonaną we wrześniu 2018 r. stanowi już ukończony pomnik. Napis po niemiecku, polsku i angielsku przypomina rolę Sobieskiego i europejskiego sojuszu oraz wzywa do pokojowego współistnienia.
Odpowiedzialna za kulturę Veronica Kaup-Hasler uzasadniała odmowę obawą przed wykorzystywaniem nowego pomnika do mobilizacji środowisk skrajnie prawicowych i podsycania niechęci wobec muzułmanów oraz Turków. Miasto powoływało się na opinie ekspertów badających polityczne wykorzystywanie pamięci o odsieczy.
Pomnik pokoju i promenada. Jakie były alternatywy?
Austriacko-polska grupa ekspertów rekomendowała pomnik pokoju i sojuszu - „Friedens- und Allianzdenkmal”. Miał honorować zasługi Sobieskiego i wojsk polsko-litewskich przez przypomnienie solidarności oraz współpracy między narodami.
13 sierpnia 2026 r. tę ideę ponownie poparła Ursula Berner, rzeczniczka wiedeńskich Zielonych do spraw kultury. Sprzeciwiała się monumentalnemu przedstawieniu bohatera na koniu, opowiadając się za miejscami pamięci służącymi porozumieniu. Jej stanowisko nie zawierało jednak projektu rzeźby, kosztorysu ani terminu realizacji. Było poparciem dla kierunku upamiętnienia, a nie decyzją o budowie.
Inny pomysł wyszedł od polskich stowarzyszeń. W styczniu 2026 r. dziennik „Heute” opisał propozycję nadania trasie spacerowej przy Kahlenbergu nazwy „Sobieski-Promenade” i stworzenia ścieżki edukacyjnej. Zwiedzający mogliby poznawać historię miejsca podczas spaceru.
W sierpniu stanął Sobieski z kartonu
12 sierpnia 2026 r. wiedeńska ÖVP ustawiła symboliczną, kartonową podobiznę pomnika. Instalacja miała ponad dwa metry wysokości, a inicjatywę poparł polski ambasador w Austrii Zenon Kosiniak-Kamysz. Partia zarzucała władzom miasta wieloletnią bezczynność i ignorowanie postulatów polskiej społeczności.
Przedstawicielka ÖVP Kasia Greco dopuszczała upamiętnienie zarówno na Kahlenbergu, jak i w innym odpowiednim miejscu Wiednia. Nie wskazała jednak konkretnej lokalizacji. Ambasador podkreślał znaczenie wspólnej polsko-austriackiej historii. Już w styczniowej rozmowie z „Heute” odrzucał argument, że istniejący cokół wystarcza, i przypominał o obietnicy pomnika.
7 września, po wizycie Marty Nawrockiej na Kahlenbergu, żądanie ustawienia monumentu ponowił Maximilian Krauss, przewodniczący klubu wiedeńskiej Wolnościowej Partii Austrii, czyli FPÖ. Domagał się umieszczenia pomnika na przygotowanym dla niego cokole.
Zapowiadany pomnik nadal nie powstał
Władze Wiednia mogły odrzucić projekt Dźwigaja i zaproponować inną rzeźbę. Zapowiadały taką możliwość, a w debacie pojawiały się również odmienne koncepcje upamiętnienia. Krytyka konkretnego projektu nie tłumaczy jednak sama w sobie, dlaczego po latach nie zrealizowano zapowiadanej alternatywy.
W 343. rocznicę odsieczy wiedeńskiej rezultat jest ten sam. Wiedeń ma miejsca pamięci o Sobieskim, ale zapowiadanego pomnika króla na Kahlenbergu nadal nie ma. Granitowy cokół pozostaje bez rzeźby, pod którą go przygotowano.
Źródła:
- ORF, Spór o pomnik Sobieskiego, 6 września 2018 r.
- ÖVP, Wniosek w sprawie budowy pomnika Sobieskiego w Wiedniu, 25 września 2024 r.
- Urząd Miasta Wiednia, Stanowisko władz miasta w sprawie pomnika Sobieskiego, 8 listopada 2024 r.
- „Heute”, Spór o pomnik Sobieskiego. Krytyka polskiego ambasadora i propozycja promenady, 25 stycznia 2026 r.
- MeinBezirk, Wiedeń podtrzymuje sprzeciw wobec pomnika Sobieskiego na Kahlenbergu, 19 marca 2026 r.
- Wiedeńscy Zieloni, Stanowisko Ursuli Berner w sprawie pomnika Sobieskiego, APA-OTS, 13 sierpnia 2026 r.
- ÖVP, Symboliczny pomnik Sobieskiego jako protest przeciwko bezczynności władz Wiednia, APA-OTS, 14 sierpnia 2026 r.
- FPÖ, Maximilian Krauss ponawia apel o budowę pomnika Sobieskiego, 7 września 2026 r.
Lubisz czytać nasze historie?
Na historia.org.pl codziennie opowiadamy dzieje Polski i świata tak, jak na to zasługują - rzetelnie, pasjonująco, z szacunkiem do faktów. Ale żadna opowieść nie przetrwa bez tych, którzy chcą jej słuchać i ją wspierać.
Postaw nam wirtualną kawę - to darowizna, która realnie pomaga nam działać dalej. To dzięki takim gestom możemy nadal pisać o zwycięstwach, bohaterach i wydarzeniach, które zbudowały naszą tożsamość.
