Kara śmierci w PRL. Kogo i za co stracono?

W 1947 r. w Auschwitz powieszono Rudolfa Hössa, komendanta obozu. Rok później na warszawskim Mokotowie zastrzelono Witolda Pileckiego, który podczas okupacji pozwolił się aresztować, żeby dotrzeć do Auschwitz i stworzyć tam konspirację. Kara śmierci w PRL groziła za zbrodnie wojenne, działalność przeciwko władzy, nadużycia gospodarcze i zabójstwa. Na szubienicę trafili też Karol Kot, zabójca z Krakowa, i Waldemar Krakos, skazany za zamordowanie taksówkarza. Według zestawienia Andrzeja Rzeplińskiego w latach 1970-1988 stracono 183 osoby.

Wyroki śmierci dla żołnierzy podziemia

Witold Pilecki, Maria Szelągowska i Tadeusz Płużański (z profilu) na ławie oskarżonych, marzec 1948 r.

Polska Ludowa zaczęła powstawać w 1944 r., choć nazwę Polska Rzeczpospolita Ludowa przyjęto dopiero w 1952 r. Komuniści, wspierani przez Związek Sowiecki, zwalczali podziemie niepodległościowe. Urząd Bezpieczeństwa, potocznie nazywany bezpieką, tropił jego członków, a sądy wojskowe wydawały wyroki także na cywilów oskarżonych o działalność przeciwko nowej władzy.

Danuta Siedzikówna „Inka” służyła jako sanitariuszka w 5. Wileńskiej Brygadzie AK, oddziale kontynuującym po wojnie walkę z komunistami. Aresztowano ją 20 lipca 1946 r. w Gdańsku. Miała siedemnaście lat. Śledczy zarzucili jej udział w organizacji dążącej do obalenia władz oraz zamachach na funkcjonariuszy.

Wojskowy Sąd Rejonowy w Gdańsku skazał ją na śmierć po jednej rozprawie. Ówczesny szef państwa Bolesław Bierut mógł skorzystać z prawa łaski i złagodzić karę, ale odmówił. W grypsie do bliskich „Inka” prosiła: „Powiedzcie mojej babci, że zachowałam się jak trzeba”. Rozstrzelano ją 28 sierpnia 1946 r. Od aresztowania do egzekucji minęło niespełna sześć tygodni.

Witold Pilecki po ucieczce z Auschwitz walczył w powstaniu warszawskim. Po wojnie trafił do II Korpusu Polskiego generała Władysława Andersa, części polskich sił zbrojnych na Zachodzie podporządkowanych rządowi na emigracji. Wrócił do kraju, by zbierać dla dowództwa informacje, między innymi o represjach. Komunistyczna prokuratura oskarżyła go o szpiegostwo.

Aresztowany w maju 1947 r., przeszedł śledztwo połączone z torturami. W procesie jego grupy wyroki śmierci usłyszeli także Maria Szelągowska i Tadeusz Płużański. Im Bierut zamienił karę na dożywocie. Pileckiego zabito strzałem w tył głowy 25 maja 1948 r. w więzieniu przy Rakowieckiej w Warszawie.

Proces Rudolfa Hössa i egzekucja w Auschwitz

Egzekucja Rudolfa Hössa w obozie Auschwitz w 1947 r.

Równolegle polskie sądy rozliczały niemieckie zbrodnie okupacyjne. Rudolf Höss, pierwszy komendant Auschwitz, stanął w marcu 1947 r. przed Najwyższym Trybunałem Narodowym, specjalnym sądem powołanym do osądzania najważniejszych zbrodniarzy niemieckich. Rozprawy odbywały się w Warszawie. Sędziowie dysponowali dokumentami obozowymi, opiniami biegłych oraz zeznaniami byłych więźniów. Höss miał dwóch obrońców i składał wyjaśnienia.

Höss bronił się, że wykonywał rozkazy. Odpowiadał za kierowanie obozem i udział w masowej zagładzie Żydów. Według dzisiejszych ustaleń w Auschwitz zamordowano około 1,1 mln ludzi, w zdecydowanej większości Żydów. Wyrok śmierci zapadł 2 kwietnia 1947 r.

Hössa powieszono 16 kwietnia na terenie byłego Auschwitz. Szubienica stanęła w pobliżu krematorium I. Osądzenie wykonawcy Zagłady należało do rozliczeń zbrodni wojennych, odrębnych od represji wobec przeciwników komunistycznej władzy.

Afera mięsna i wyrok śmierci dla Stanisława Wawrzeckiego

Stanisław Wawrzecki / fot. WFDiF

W 1956 r. Polska wychodziła ze stalinizmu. Władysław Gomułka wrócił do kierowania partią, a masowy terror polityczny ustępował. Państwo zachowało jednak karę śmierci i sięgało po nią także w sprawach gospodarczych.

Stanisław Wawrzecki kierował Miejskim Handlem Mięsem Warszawa-Praga. W jego branży działał rozbudowany system kradzieży i łapówek. Sprzedawcy oszukiwali klientów na wadze i jakości towaru, a częścią zysków dzielili się z przełożonymi. Kontrolerzy przyjmowali pieniądze za przymykanie oczu na nadużycia. W głównym procesie afery mięsnej oskarżono dziesięć osób.

Gomułka domagał się surowego ukarania winnych. Mięsa brakowało przez błędy polityki gospodarczej, a pokazowy proces pozwalał kierować gniew klientów ku nieuczciwym handlowcom. Jeszcze przed rozprawą partyjni przywódcy naradzali się z prokuratorami i sędziami, jak doprowadzić do wyroku śmierci.

Proces odbywał się w trybie doraźnym. Ta szczególna procedura umożliwiała zaostrzenie kar i pozbawiała oskarżonych zwykłego odwołania. Wyrok z 2 lutego 1965 r. był od razu prawomocny, czyli nie można go było zaskarżyć zwykłym odwołaniem. Obrońcy Wawrzeckiego argumentowali, że zawiłości sprawy wykluczały rozpoznanie jej w takim trybie. Bezskutecznie zabiegali o dopuszczenie odwołania. Rada Państwa nie zastosowała prawa łaski. Wawrzeckiego powieszono 19 marca 1965 r.

W lipcu 2004 r. Sąd Najwyższy uchylił wyrok, wskazując na naruszenia prawa przy prowadzeniu sprawy i wymierzaniu kar. Postępowanie wobec Wawrzeckiego umorzył z powodu jego śmierci i przedawnienia. Nie wydał wyroku uniewinniającego.

Karol Kot, „wampir z Krakowa”, i zabójcy taksówkarza

Karol Kot / fot. Policja

Karol Kot atakował mieszkańców Krakowa w latach 1964-1966. Zabił starszą kobietę i jedenastoletniego chłopca, próbował też zabijać kolejne osoby. Kiedy stanął przed sądem, obowiązywał jeszcze kodeks karny z 1932 r. Za zabójstwo przewidywał więzienie, dożywocie albo karę śmierci.

Psychiatrzy różnili się w ocenie jego poczytalności. Biegli z Krakowa uznawali, że rozumiał znaczenie czynów, ale miał znacznie ograniczoną zdolność kierowania swoim postępowaniem. Sąd Wojewódzki w Krakowie skazał go na śmierć 14 lipca 1967 r. Sąd Najwyższy złagodził karę do dożywocia.

Prokurator generalny wniósł rewizję nadzwyczajną, środek pozwalający zakwestionować prawomocne rozstrzygnięcie. W marcu 1968 r. Sąd Najwyższy przywrócił karę śmierci. Kota powieszono 16 maja tego roku.

Nowy kodeks, uchwalony w 1969 r. i obowiązujący od 1970 r., określał karę śmierci jako wyjątkową. Usunął dożywocie, pozostawiając jako alternatywę dla egzekucji karę dwudziestu pięciu lat więzienia.

W noc z 24 na 25 grudnia 1976 r. pod Połańcem Jan Sojda i jego wspólnicy zamordowali ciężarną Krystynę Łukaszek, jej męża Stanisława oraz młodszego brata Mieczysława Kalitę. Zbrodnię upozorowano na wypadek drogowy, a świadków zastraszano i nakłaniano do milczenia. Jana Sojdę i Józefa Adasia powieszono 23 listopada 1982 r. w Krakowie.

Waldemar Krakos trafił na szubienicę za jedno zabójstwo. Wspólnie z Wiktorem Maliszewskim zabił podczas napadu rabunkowego taksówkarza Stanisława Smolińskiego. Zbrodnię popełnili w noc sylwestrową z 1982 na 1983 r. W marcu 1983 r. warszawski sąd skazał obu na dwadzieścia pięć lat więzienia. Sprawę rozpoznawał w trybie doraźnym, stosowanym podczas stanu wojennego również wobec przestępców pospolitych. Minister sprawiedliwości i prokurator generalny wnieśli rewizje nadzwyczajne, żądając surowszych kar. Sąd Najwyższy skazał Krakosa na śmierć, pozostawiając Maliszewskiemu dwadzieścia pięć lat więzienia. Krakosa powieszono 10 października 1983 r. na warszawskim Mokotowie.

Jak wykonywano karę śmierci w PRL

Bolesław Bierut i Józef Stalin, fragment propagandowego plakatu okresu PRL

Skazany w zwykłym postępowaniu mógł odwołać się od wyroku. Po jego uprawomocnieniu pozostawało postępowanie ułaskawieniowe. Do 1952 r. decyzje podejmował Bierut, następnie Rada Państwa, pełniąca funkcję zbiorowej głowy państwa. Mogła zamienić karę śmierci na więzienie, jak wcześniej Bierut zrobił w przypadku współoskarżonych Pileckiego.

Kodeks karny wykonawczy z 1969 r. przewidywał powieszenie, a wobec żołnierzy rozstrzelanie. Na egzekucję nie wpuszczano publiczności. Musieli w niej uczestniczyć prokurator, naczelnik zakładu karnego i lekarz. Skazany mógł zażądać obecności duchownego. Prawo udziału miał również obrońca, którego należało zawiadomić o terminie.

Szczegóły określały tajne przepisy, między innymi instrukcja nr 01 dyrektora Centralnego Zarządu Zakładów Karnych i Aresztów Śledczych z 26 czerwca 1970 r. Strażnicy mieli wyprowadzać skazanego z celi tak, by nie domyślił się, że chodzi o egzekucję. Dopiero w osobnym pomieszczeniu prokurator odczytywał wyrok oraz decyzję o odmowie łaski. Naczelnik pytał o ostatnie życzenie i posługę religijną. Instrukcja dopuszczała między innymi napisanie listu lub wypalenie papierosa.

Wykonawcy zawiązywali skazanemu oczy przed wejściem do pomieszczenia egzekucyjnego. Po powieszeniu lekarz stwierdzał zgon. Naczelnik sporządzał protokół, który wraz z lekarskim zaświadczeniem trafiał do akt.

Ostatnia egzekucja w Polsce i zniesienie kary śmierci

Budynek więzienia Montelupich w Krakowie / fot. IPN

Ostatnią egzekucję w Polsce wykonano 21 kwietnia 1988 r. w areszcie przy ulicy Montelupich w Krakowie. Powieszono Andrzeja Czabańskiego, skazanego za zabójstwo kobiety. Sąd Wojewódzki w Tarnowie wydał wyrok w czerwcu 1986 r., a Rada Państwa odmówiła łaski w marcu 1988 r.

Potem kary śmierci nadal zapadały, lecz przestano je wykonywać. Umożliwiał to między innymi brak terminu, w którym Rada Państwa, a później prezydent, musieli rozstrzygnąć sprawę łaski. Bez takiej decyzji egzekucja nie mogła się odbyć. Było to faktyczne moratorium, jeszcze bez ustawowego zakazu.

We wrześniu 1989 r. na śmierć skazano Mariusza Trynkiewicza za zamordowanie czterech chłopców. Ustawa o amnestii z 7 grudnia zamieniła jego karę na dwadzieścia pięć lat więzienia. Dożywocia wówczas w kodeksie nie było.

Ustawa z 12 lipca 1995 r. zakazała wykonywania egzekucji na pięć lat i przywróciła dożywotnie pozbawienie wolności. Karę śmierci usunął kodeks uchwalony w 1997 r., obowiązujący od 1 września 1998 r.

Przed końcem kary Trynkiewicza Sejm uchwalił w 2013 r. tzw. ustawę o bestiach. Umożliwiła sądowi umieszczenie w zamkniętym ośrodku osoby, która odbyła karę, lecz z powodu określonych zaburzeń psychicznych nadal stwarzała bardzo wysokie zagrożenie. Trynkiewicz wyszedł z więzienia w lutym 2014 r., a w kwietniu trafił do ośrodka w Gostyninie. Do tej sprawy nawiązuje serial Netflixa Prawo bestii, którego premierę zapowiedziano na 18 listopada 2026 r.

Zbrodnią połaniecką inspirowany jest serial HBO Max Wśród nocnej ciszy Jana Holoubka, oparty na reportażu Wiesława Łuki Nie oświadczam się. Jego premierę zapowiedziano na 13 listopada 2026 r.

Bibliografia:

Publikacja:

• Balicki R., Zniesienie kary śmierci w Polsce, [w:] Aktualne wyzwania ochrony wolności i praw jednostki, red. M. Jabłoński, S. Jarosz-Żukowska, Wrocław 2014, s. 15-23.
• Kruk M., Berendt G., Danuta Siedzikówna „Inka” (1928-1946), IPN, 2014.
• Madej K., Kara śmierci za mięso, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2002, nr 11 (22), s. 55-60.
• Meler J.S., Wykonawcy wyroków śmierci w Polsce w XX wieku. Historia nieznana, Toruń 2021.
• Mogielnicka E.D., Wykonywanie kary śmierci w czasach Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej - analiza wybranych przykładów, „Miscellanea Historico-Iuridica” 2023, t. XXII, z. 2, s. 341-372.
• Pawłowicz J., Rotmistrz Witold Pilecki (1901-1948), IPN, 2013.
• Płosa W., Proces Rudolfa Hössa, „O Auschwitz”, odc. 65, Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau.
• Rzepliński A., Kara śmierci w trybie doraźnym (sprawa IVK dor. 24/83 w Sądzie Wojewódzkim w Warszawie), „Archiwum Kryminologii” 2007-2008, t. XXIX-XXX, s. 905-943.
• Skura A., Skazani na karę śmierci po Polskim Październiku (1956-1997). Studium historycznoprawne instytucji kary śmierci, rozprawa doktorska, Uniwersytet Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz 2026.

Akty prawne i orzecznictwo:

• Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 11 lipca 1932 r. - Kodeks karny, Dz.U. 1932, nr 60, poz. 571.
• Ustawa z dnia 19 kwietnia 1969 r. - Kodeks karny, Dz.U. 1969, nr 13, poz. 94.
• Ustawa z dnia 19 kwietnia 1969 r. - Kodeks karny wykonawczy, Dz.U. 1969, nr 13, poz. 98.
• Ustawa z dnia 7 grudnia 1989 r. o amnestii, Dz.U. 1989, nr 64, poz. 390.
• Ustawa z dnia 12 lipca 1995 r. o zmianie Kodeksu karnego, Kodeksu karnego wykonawczego oraz o podwyższeniu dolnych i górnych granic grzywien i nawiązek w prawie karnym, Dz.U. 1995, nr 95, poz. 475.
• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, Dz.U. 1997, nr 88, poz. 553.
• Ustawa z dnia 22 listopada 2013 r. o postępowaniu wobec osób z zaburzeniami psychicznymi stwarzających zagrożenie życia, zdrowia lub wolności seksualnej innych osób, Dz.U. 2014, poz. 24.
• Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 lipca 2004 r., sygn. II KK 332/03.

Materiały uzupełniające:

• Ośrodki zagłady: zarys ogólny, United States Holocaust Memorial Museum, Encyklopedia Holocaustu.

Nie zgub nas w Google Co kwartał czyta nas prawie milion osób. Dodaj historia.org.pl do preferowanych źródeł. To jedno kliknięcie, a nasze artykuły częściej pojawią się w Twoich wynikach wyszukiwania.

Ten tekst był wart kawy? Bez paywalla, bez opłat - czytasz nas za darmo. Jeśli masz ochotę nam podziękować, postaw nam kawę. Każda bardzo nas cieszy. 10 zł 15 zł 25 zł