Jak 11 listopada stał się świętem Piłsudskiego zamiast wszystkich twórców niepodległości

Święto Niepodległości 11 listopada wciąż objaśnia się przede wszystkim przekazaniem Józefowi Piłsudskiemu dowództwa nad wojskiem w 1918 r. Sanacja uczyniła z tego związku podstawę państwowego ceremoniału, szkolnego wychowania i ustawy, która połączyła rocznicę na zawsze z imieniem Piłsudskiego. Choć obowiązujące dziś prawo upamiętnia walki pokoleń Polaków, a państwo oddaje hołd sześciu Ojcom Niepodległości, w oficjalnych objaśnieniach tej daty nadal centralne miejsce zajmuje jeden człowiek.

Co wydarzyło się 11 listopada 1918?

Ojcowie Niepodległości: Wincenty Witos, Józef Piłsudski, Roman Dmowski, Ignacy Daszyński, Ignacy Paderewski, Wojciech Korfanty

Józef Piłsudski przyjechał do Warszawy rano 10 listopada 1918 r., po ponad roku internowania w Magdeburgu. Następnego dnia Rada Regencyjna, powołana podczas wojny przez Niemcy i Austro-Węgry, przekazała mu władzę wojskową i naczelne dowództwo nad podległymi jej oddziałami. Na ulicach Warszawy rozbrajano niemieckich żołnierzy, a w Compiègne podpisano rozejm kończący walki na froncie zachodnim.

Popularne zdanie, że właśnie wtedy Polska odzyskała niepodległość, skraca jednak dłuższy proces do jednego dnia. Rada Regencyjna ogłosiła niepodległość już 7 października. Pod koniec tego miesiąca w Krakowie powstała Polska Komisja Likwidacyjna, a 7 listopada w Lublinie rozpoczął działalność rząd Ignacego Daszyńskiego. Piłsudski otrzymał od regentów władzę cywilną 14 listopada, zaś dekret z 22 listopada określił jego kompetencje jako Tymczasowego Naczelnika Państwa. Spośród tych wydarzeń to przekazanie Piłsudskiemu dowództwa stało się podstawą najważniejszej państwowej rocznicy.

Czy rocznicę wiązano z Piłsudskim już przed sanacją?

Józef Piłsudski podczas defilady 11 listopada 1927 r.

Pierwszy projekt ustanowienia święta powstał w Ministerstwie Spraw Wojskowych. Pismo z 24 października 1919 roku podpisał gen. Kazimierz Sosnkowski. Uzasadnienie łączyło 11 listopada z usunięciem okupantów i objęciem władzy wojskowej przez Naczelnika Państwa. Sam przepis ustanawiający święto nie wymieniał jednak nazwiska Piłsudskiego. Projekt nie uzyskał akceptacji rządu Ignacego Jana Paderewskiego. Trwały jeszcze walki o granice, a kształt państwa pozostawał nieustalony.

W Warszawie pierwszą rocznicę uczczono w niedzielę 9 listopada 1919 r. Wybór dnia wolnego ułatwiał udział pracującym i uczniom. Podobnie postąpiono rok później, 14 listopada 1920 r. na placu Zamkowym wręczono Piłsudskiemu buławę marszałkowską, którą przyznano mu z naruszeniem prawa. Rocznica odrodzenia państwa stała się zarazem uroczystością ku czci jego przywódcy. Kurier Poznański opisywał ją jako „festyn ludzi oddanych Piłsudskiemu”.

Obchody poza stolicą miały własnych organizatorów i programy. W Płocku w 1919 r. miejscowe organizacje przygotowały nabożeństwa, spotkania i wieczory artystyczne, a Piłsudski był wyraźnie honorowany tylko w części uroczystości. W następnych latach uwagę lokalnej prasy przyciągało przede wszystkim święto stacjonującego w mieście 8 pułku artylerii polowej. Marszałek miał już zwolenników gotowych uczynić go głównym bohaterem rocznicy. Programy lokalnych obchodów pozostawiały jednak miejsce także innym tradycjom.

Co zmieniło się po zamachu majowym?

Po zamachu majowym z 1926 r. sanacja zaczęła nadawać obchodom 11 listopada rangę ogólnopaństwową. Rocznicę świętowano już wcześniej, ale nadal nie istniała ustawa ustanawiająca ten dzień Świętem Niepodległości. Obóz Piłsudskiego dysponował teraz administracją, wojskiem i szkołami, które mógł włączyć w organizowanie uroczystości.

Piłsudski, od października również premier, wydał 8 listopada 1926 r. okólnik dotyczący obchodów przypadających trzy dni później. Na 11 listopada zwolnił pracowników państwowych z normalnego wykonywania obowiązków, a kierownikowi resortu oświaty polecił zwolnić młodzież szkolną od nauki. Miało to umożliwić udział w uroczystościach i utrwalać pamięć o odzyskaniu niepodległości, szczególnie wśród młodego pokolenia. Była to decyzja dotycząca konkretnych obchodów i wskazanych grup. Ustawowym świętem państwowym i powszechnym dniem wolnym od pracy 11 listopada stał się w 1937 r.

Obchodom z 1926 r. nadano przede wszystkim wojskową oprawę. Program ogłoszony 9 listopada w Polsce Zbrojnej przewidywał w garnizonach nabożeństwa, przeglądy wojska, defilady i pogadanki. W Warszawie żołnierze mieli defilować przed Piłsudskim, który występował jednocześnie jako szef rządu organizującego rocznicę i centralna postać jej ceremoniału.

Jak dziesięciolecie niepodległości otrzymało twarz marszałka?

Na dziesięciolecie niepodległości wizerunek i nazwisko Piłsudskiego trafiły na państwowy medal oraz do nazwy jednego z najważniejszych placów Warszawy. Rozporządzenie Rady Ministrów z 27 września ustanowiło Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości. Jego uzasadnienie przypominało zbiorowy wysiłek walki i pracy, a odznaczenie mogli otrzymywać zarówno wojskowi, jak i cywilni pracownicy instytucji publicznych spełniający określone warunki służby. Na jednej stronie medalu umieszczono jednak głowę Piłsudskiego, na drugiej alegorię pracy i daty 1918-1928. Wyróżnienie za służbę państwu przypominało zarazem, komu przypisywano główną zasługę jego odrodzenia.

Jeszcze przed jubileuszowymi uroczystościami, 8 listopada 1928 r., warszawska rada miejska uchwaliła zmianę nazwy placu Saskiego na plac Marszałka Józefa Piłsudskiego. Przestrzeń wojskowych defilad i Grobu Nieznanego Żołnierza otrzymała imię żyjącego polityka. Zmiana nazwy podzieliła warszawskich radnych, także tych wywodzących się z PPS. Grupę popierającą sanację reprezentował Rajmund Jaworowski, przewodniczący Rady Miejskiej. Radni PPS skupieni wokół Tomasza Arciszewskiego wstrzymali się od głosu. Tak samo zagłosowali radni koła Chrześcijańsko-Społecznego, którzy sprzeciwiali się wiązaniu rocznicy odzyskania niepodległości wyłącznie z Piłsudskim.

Czego o niepodległości uczono podczas szkolnych akademii?

Afisz z okazji odzyskania niepodległości 1933 r.

Szkolne akademie co roku wprowadzały kolejne roczniki uczniów w oficjalną opowieść o niepodległości. W 1932 r. minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego polecił organizować uroczystości służące wychowaniu obywatelsko-państwowemu. Wolny od zwykłych zajęć 11 listopada otrzymał określony program wychowawczy. Okólnik, ogłoszony w Monitorze Polskim 10 listopada, dopuszczał również udział młodzieży w obchodach ogólnych, nie ustanawiał jednak obowiązku uczestnictwa każdego ucznia w ulicznej manifestacji.

W utworze Ewy Szelburg-Zarembiny Żywe dzwony, opublikowanym w Płomyku w 1930 r., opowieść o niepodległości przybierała formę hołdu dla marszałka. Złoty Archanioł pytał: „Jaki żołnierzy tych wiódł wódz nadludzki?”, a uosobione dzwony odpowiadały: „Marszałek - Józef - Piłsudski”. Dzieci odgrywały opowieść, w której wodza wywyższano ponad zwykłą ludzką miarę. Utwór wystawiono podczas listopadowych obchodów w Radzyniu w 1933 r.

Jak po śmierci Piłsudskiego wykorzystano jego autorytet?

Piłsudski zmarł 12 maja 1935 r., ale nadal miał dominować w listopadowym ceremoniale. W piśmie z 29 października minister spraw wewnętrznych Władysław Raczkiewicz polecał uczynić jego życie i dzieło centralnym tematem uroczystości, odczytów i akademii. Żałobny charakter rocznicy miał wykluczać rozrywkowe przedstawienia.

Rok później pamięć o zmarłym służyła już wyraźnie wzmacnianiu następcy. W piśmie z 4 listopada 1936 r. premier Felicjan Sławoj Składkowski zwracał się do wojewodów o wsparcie uroczystości listopadowych i obchodów nadania Edwardowi Rydzowi-Śmigłemu godności marszałka. Cały kraj miał oddać hołd Piłsudskiemu i „Jego Następcy”.

Dlaczego ustawa z 1937 roku połączyła święto z Piłsudskim?

W 1937 r. związek rocznicy z Piłsudskim zapisano w prawie. Projekt rządowy trafił 11 marca do Komisji Oświatowej. Rozpatrywał go parlament wyłoniony w wyborach z 1935 r., które PPS, Stronnictwo Narodowe i Stronnictwo Ludowe zbojkotowały w proteście przeciw nowej ordynacji. Partie utraciły możliwość wystawiania własnych list, a kandydatów do Sejmu wyłaniały zgromadzenia okręgowe pozostające pod wpływem władz sanacyjnych. W takim parlamencie dominował obóz rządzący. Jednomyślnego przyjęcia ustawy przez obecnych posłów nie można więc traktować jako ponadpartyjnego porozumienia w sprawie związania święta z Piłsudskim.

20 marca poseł sprawozdawca Bolesław Pochmarski przedstawiał Piłsudskiego jako człowieka, który nadał odrodzonemu państwu suwerenną władzę: „Źródłem i dzierżycielem tej władzy stał się Józef Piłsudski”. Przekazanie jej Sejmowi w 1919 r. nazywał formalnym, utrzymując, że Piłsudski faktycznie sprawował ją siłą swego ducha i geniuszu aż do śmierci. W takim ujęciu jego szczególna pozycja wyrastała ponad zmieniające się instytucje i urzędy.

Plakat propagandowy z wizerunkiem marszałka Śmigłego-Rydza

Pochmarski wyjaśniał też, że komisja w porozumieniu z rządem zdecydowała o wpisaniu nazwiska Piłsudskiego do ustawy. Rocznica miała być przede wszystkim „złożeniem hołdu wielkiemu duchowi Józefa Piłsudskiego”. W tym samym przemówieniu odwoływał się do skupienia sił narodu pod przewodnictwem Rydza-Śmigłego.

Sejm przyjął projekt 20 marca, w trzecim czytaniu jednomyślnie wśród obecnych. Dwa dni później zaakceptował go Senat, gdzie sprawozdawca Janusz Jędrzejewicz mówił, że państwo zawdzięcza niepodległy byt Piłsudskiemu i jego żołnierzom. Akt opatrzony podpisem prezydenta Ignacego Mościckiego i członków rządu nosił datę 23 kwietnia 1937 r. Ogłoszono go 30 kwietnia i tego dnia wszedł w życie.

Pierwszy artykuł określał 11 listopada jako dzień „po wsze czasy związany z wielkim imieniem Józefa Piłsudskiego, zwycięskiego Wodza Narodu w walkach o wolność Ojczyzny”. Personalny charakter rocznicy stał się częścią prawa. Ustawowe święto obchodzono przed wojną tylko w 1937 i 1938 r., ale jego treść przygotowywano znacznie dłużej.

Stanisław Cywiński opuszcza gmach sądu po rozprawie (1938 r.)

Karykaturalne i brutalne rozmiary kultu Piłsudskiego pokazała sprawa Stanisława Cywińskiego. W styczniu 1938 r. na łamach „Dziennika Wileńskiego” publicysta użył określenia „pewien kabotyn” wobec autora porównania Polski do obwarzanka, którego wartość znajduje się na obrzeżach, a środek pozostaje pusty. Nie wymienił nazwiska Piłsudskiego, ale jego zwolennicy uznali te słowa za zniewagę marszałka. 14 lutego, na rozkaz gen. Stefana Dąb-Biernackiego, oficerowie pobili Cywińskiego w jego mieszkaniu, na oczach żony i córki. Zaatakowali również redakcję gazety.

Po pobiciu Cywiński został aresztowany. Sąd skazał go na trzy lata więzienia, później karę zmniejszono do półtora roku. Podstawą skazania była obraza narodu polskiego: zniewagę zmarłego przywódcy potraktowano jako zniewagę całego narodu. Oficerowie odpowiedzialni za pobicie nie ponieśli kary. Za słowo w recenzji publicysta odpowiadał przed sądem; za przemoc w obronie marszałka wojskowi pozostali bezkarni.

Ze sprawą Cywińskiego wiązało się przyjęcie ustawy z 7 kwietnia 1938 r. o ochronie imienia Józefa Piłsudskiego. Nazywała go Wskrzesicielem Niepodległości Ojczyzny i Wychowawcą Narodu, a za uwłaczanie jego imieniu przewidywała do pięciu lat więzienia. Rok wcześniej państwo ustawowo związało Święto Niepodległości z jego nazwiskiem. Teraz osobną ustawą chroniło to nazwisko pod groźbą więzienia.

Dlaczego przeciwnicy sanacji świętowali inaczej?

Dodatek nadzwyczajny Monitora Polskiego z 7 października 1918 r. - Rada Regencyjna ogłasza niepodległość Polski

Opozycja rozdzielała przywiązanie do niepodległości od poparcia dla obozu rządzącego. Radomskie socjalistyczne Życie Robotnicze z 11 listopada 1928 r. odmawiało udziału w oficjalnych uroczystościach dziesięciolecia. Uzasadniało to także represjami i polityką władz wobec robotników. Dla PPS ważna pozostawała rocznica powstania rządu Daszyńskiego 7 listopada, łącząca niepodległość z programem przemian demokratycznych i społecznych.

W obozie narodowym pojawiały się różne propozycje. Stanisław Głąbiński wskazywał w 1931 r. między innymi 7 października, rocznicę proklamacji Rady Regencyjnej. W Myśli Narodowej podnoszono również znaczenie 28 czerwca, czyli podpisania traktatu wersalskiego, co eksponowało międzynarodowe uznanie Polski i dyplomację Dmowskiego. Narodowcy obchodzili też 15 sierpnia, przypominając zwycięstwo nad bolszewikami.

Ludowcy upominali się o udział chłopów i zasługi Witosa. W Piaście z 8 listopada 1931 r. Jan Brodacki przypominał ich mobilizację w obronie państwa w 1920 r. Z kolei obchodzone 15 sierpnia 1936 r. Święto Czynu Chłopskiego pozwalało przeciwstawić opowieści o wielkim wodzu pamięć o wysiłku wsi. Ludowcy domagali się miejsca w narodowej pamięci dla ludzi, którzy bronili państwa jako żołnierze, a na co dzień pracowali na roli.

Jak 11 listopada stał się symbolem sprzeciwu w PRL?

W 1944 r. na ziemiach zajętych przez Armię Czerwoną obchody zorganizował jeszcze Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego. Towarzyszyła im jednak krytyka Piłsudskiego i sanacji. Ustawa z 22 lipca 1945 r. ustanowiła Narodowe Święto Odrodzenia Polski, związane z manifestem PKWN, i zniosła ustawę z 1937 r. Nowa władza wyznaczała własny symboliczny początek państwa.

Pamięć o listopadowej rocznicy przetrwała w domach, środowiskach kombatanckich i kościołach. Dla piłsudczyków nadal wiązała się z ich idolem. Dla rozwijającej się opozycji święto stawało się zarazem okazją do wystąpień w sprawie praw obywatelskich i niezależności Polski.

W 1978 r. działacze Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela zorganizowali w Warszawie pochód po mszy w katedrze do Grobu Nieznanego Żołnierza. W okresie legalnej „Solidarności” obchody przybrały szerszą skalę, a po wprowadzeniu stanu wojennego niezależne manifestacje ponownie spotykały się z represjami. W 1988 r. państwo przygotowało oficjalne uroczystości siedemdziesięciolecia, podczas gdy oddziały ZOMO rozbijały niezależne demonstracje.

Uczestnicy niezależnych obchodów dopisywali do historii rocznicy własne doświadczenie sprzeciwu wobec dyktatury komunistycznej. Przywiązanie do 11 listopada mogło wyrastać właśnie z tej pamięci, bez aprobaty dla przedwojennych rządów sanacji. Data związana niegdyś z obozem władzy stała się jednym z symboli walki o swobody.

Co zmieniła ustawa z 1989?

Ustawa z dnia 15 lutego 1989 r. o ustanowieniu Narodowego Święta Niepodległości

Sejm PRL przywrócił święto 15 lutego 1989 r., podczas obrad Okrągłego Stołu, jeszcze przed wyborami czerwcowymi i powstaniem rządu Tadeusza Mazowieckiego. Nowa ustawa ustanowiła Narodowe Święto Niepodległości i dzień wolny od pracy.

Ustawa z 1937 r. wiązała datę na zawsze z imieniem Piłsudskiego. Preambuła aktu z 1989 r. odwołuje się do odzyskania niepodległego bytu państwowego oraz „walk pokoleń Polaków o wolność i niepodległość”. Nazwisko marszałka nie pada. Zachowano datę, a jej prawne uzasadnienie objęło zbiorowy wysiłek wielu pokoleń. Ustawa nie wyróżnia żadnego przywódcy ani jednej drogi prowadzącej do niepodległości.

Czy sześciu Ojców Niepodległości zmieniło opowieść o święcie?

W ostatnich latach w państwowych obchodach wyraźniej zaznacza się obecność innych twórców niepodległości. W 2012 r. prezydencki marsz „Razem dla Niepodległej” prowadził między innymi pod pomniki Witosa, Paderewskiego i Dmowskiego. Ustawa i uchwała dotyczące stulecia, przyjęte w 2017 r., wymieniły sześciu Ojców Niepodległości: Piłsudskiego, Dmowskiego, Paderewskiego, Witosa, Korfantego i Daszyńskiego. Oddawanie im hołdu przez kolejnych prezydentów stało się dobrą tradycją. Przypomina, że państwo odbudowywali przedstawiciele różnych obozów, często polityczni przeciwnicy, których zasług nie da się sprowadzić do współpracy z Piłsudskim.

Więcej miejsca dla tych postaci daje również internet. PSL publikuje materiały o Witosie, narodowcy związani z Konfederacją przypominają Dmowskiego, a Lewica Daszyńskiego. Relacje z ich uroczystości, przemówienia i teksty historyczne mogą docierać do odbiorców bez pośrednictwa największych stacji telewizyjnych i redakcji. Każde środowisko wybiera bohaterów bliskich własnej tradycji, ale czytelnik ma możliwość poznania kilku różnych opowieści o odzyskaniu niepodległości.

Zmiana w ceremoniale nie wystarcza jednak do zmiany utrwalonych przyzwyczajeń. Piłsudski nadal zajmuje szczególne miejsce w rocznicowych materiałach instytucji państwowych i dużych mediów. Jego portret, historia Legionów i powrotu z Magdeburga tworzą łatwo rozpoznawalną opowieść o odrodzeniu Polski. Pozostali przywódcy mogą się w niej pojawić, a mimo to pozostać na drugim planie. Wymienienie ich nazwisk nie zastąpi wyjaśnienia, co osiągnęli i dlaczego ich działania miały znaczenie. Dmowski czy Witos nie byli pomocnikami marszałka. Reprezentowali samodzielne ruchy polityczne i własne programy odbudowy państwa.

Jeszcze większym uproszczeniem jest przedstawianie Piłsudskiego wyłącznie jako człowieka, który przyniósł Polsce wolność, z pominięciem tego, jak później korzystał z władzy. W maju 1926 r. obalił legalny rząd w zbrojnym zamachu stanu. Rządy jego obozu przyniosły ograniczenie demokracji, represje wobec opozycji i uwięzienie jej przywódców w Brześciu. Wśród prześladowanych znalazł się Witos, dziś upamiętniany obok Piłsudskiego jako jeden z Ojców Niepodległości. Postawienie ich pomników na jednej trasie uroczystości nie powinno zacierać tego, że jeden z nich uczestniczył w budowaniu systemu, który drugiego pozbawił wolności.

Dlatego obok pytania o zasługi Piłsudskiego w 1918 r. powinno padać pytanie o jego odpowiedzialność za to, co stało się z odrodzonym państwem po 1926 r. Rocznicowy program, który pokazuje jedynie zwycięskiego wodza, pozostawia odbiorcę z obrazem starannie pielęgnowanym już przez sanację. Dzisiejsze święto ma szerszą podstawę, jaką jest upamiętnianie wysiłku pokoleń Polaków. Tak też warto o nim opowiadać - pokazując zarówno udział różnych środowisk w odzyskaniu niepodległości, jak i późniejsze losy wolności obywateli we własnym państwie.

Bibliografia:

Publikacje i źródła drukowane:

1. Buczek K., „Lepiej, gdy oczy zobaczą”. Obchody święta niepodległości w szkołach II Rzeczypospolitej, „Pamiętnik Teatralny” 3/2018, s. 169-204.
2. „Dziennik Urzędowy Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego” 5/1932 z 30 lipca 1932 r., poz. 62, s. 266.
3. Dziesięciolecie, „Życie Robotnicze” 46/1928 z 11 listopada 1928 r.
4. Górny M., Jak świętować Niepodległą?, Sulejówek 2019, s. 3-4, 20-23.
5. Kaczmarski K., Obchody rocznicy odzyskania niepodległości oraz innych rocznic historycznych przez Stronnictwo Narodowe w Wielkiej Brytanii, „Dzieje Najnowsze” 2/2019, s. 105-117.
6. Kalinowski S., Rola administracji w propagowaniu legendy Józefa Piłsudskiego w powiecie radzyńskim w latach 1918-1939, „Radzyński Rocznik Humanistyczny”, t. 14, 2016, s. 161-195.
7. Kleczka D., Obchody święta 11 listopada w międzywojennym Płocku w relacjach prasowych, „Notatki Płockie” 3(284)/2025, s. 26-29.
8. „Monitor Polski” 259/1932 z 10 listopada 1932 r., s. 19.
9. „Monitor Polski” 58/1937 z 12 marca 1937 r., s. 1.
10. Podhorodecki P., Turza A., Pierwszy projekt ustanowienia dnia 11 listopada Narodowym Świętem Niepodległości, „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 1-2/2018, s. 391-402.
11. „Polska Zbrojna” 308/1926 z 9 listopada 1926 r., s. 1: Święto odzyskania niepodległości, Pismo p. Marszałka Piłsudskiego.
12. Sieroszewski W., Marszałek Józef Piłsudski. 115 zdjęć, „Świat w Obrazach” 1/1931, Warszawa 1931, s. 13 oraz fot. 64 na s. 61.
13. Sprawozdanie stenograficzne z 51. posiedzenia Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z 20 marca 1937 r., wystąpienie Bolesława Pochmarskiego i głosowania, Polski Korpus Parlamentarny, segmenty u-4.22-u-6.2.
14. Sprawozdanie stenograficzne z 29. posiedzenia Senatu Rzeczypospolitej Polskiej z 22 marca 1937 r., pkt 18, wystąpienie Janusza Jędrzejewicza, Polski Korpus Parlamentarny, segmenty u-93.2-u-95.0.
15. Wnuk R., Święto Niepodległości jako „miejsce pamięci”, „Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej”, t. 22, zeszyt specjalny, 2024, s. 167-186.
16. Wolsza T., Święto Niepodległości 11 listopada i inne święta narodowe w działalności propagandowej i edukacyjnej rządu RP na obczyźnie (lata czterdzieste i pięćdziesiąte XX w.), „Dzieje Najnowsze” 2/2019, s. 24.

Akty prawne:

1. Rozporządzenie Rady Ministrów z 27 września 1928 r. w sprawie medalu Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości, M.P. z 1928 r. nr 237, poz. 543.
2. Ustawa z 8 lipca 1935 r. - Ordynacja wyborcza do Sejmu, Dz.U. z 1935 r. nr 47, poz. 319, art. 31-44.
3. Ustawa z 23 kwietnia 1937 r. o Święcie Niepodległości, Dz.U. z 1937 r. nr 33, poz. 255.
4. Ustawa z 7 kwietnia 1938 r. o ochronie imienia Józefa Piłsudskiego, Pierwszego Marszałka Polski, Dz.U. z 1938 r. nr 25, poz. 219.
5. Ustawa z 22 lipca 1945 r. o ustanowieniu Narodowego Święta Odrodzenia Polski, Dz.U. z 1945 r. nr 32, poz. 194.
6. Ustawa z 15 lutego 1989 r. o ustanowieniu Narodowego Święta Niepodległości, Dz.U. z 1989 r. nr 6, poz. 34.
7. Ustawa z 7 kwietnia 2017 r. o Narodowych Obchodach Setnej Rocznicy Odzyskania Niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej, Dz.U. z 2017 r. poz. 919.
8. Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z 25 maja 2017 r. w sprawie ustanowienia roku 2018 Rokiem Jubileuszu 100-lecia odzyskania przez Polskę Niepodległości, M.P. z 2017 r. poz. 538.

Źródła online:

1. Bosak K., 87. rocznica śmierci Romana Dmowskiego, „Konfederacja” z 2 stycznia 2026 r., https://konfederacja.pl/87-rocznica-smierci-romana-dmowskiego/ (dostęp 11 listopada 2026 r.).
2. Bukała M., Niepodległość Polski w prasie Stronnictwa Ludowego w latach trzydziestych XX wieku, „Przystanek Historia” z 9 marca 2020 r., https://przystanekhistoria.pl/pa2/tematy/ruch-ludowy/63816,Niepodleglosc-Polski-w-prasie-Stronnictwa-Ludowego-w-latach-trzydziestych-XX-wie.html (dostęp 11 listopada 2026 r.).
3. Instytut Pamięci Narodowej, Narodowe Święto Niepodległości - 11 listopada, https://ipn.gov.pl/pl/historia-z-ipn/233167,Narodowe-Swieto-Niepodleglosci-11-listopada.html (dostęp 11 listopada 2026 r.).
4. Kancelaria Prezydenta RP, Obchody Narodowego Święta Niepodległości, „Prezydent.pl” z 11 listopada 2026 r., https://www.prezydent.pl/aktualnosci/wydarzenia/obchody-narodowego-swieta-niepodleglosci%2C129794 (dostęp 11 listopada 2026 r.).
5. Legiony Polskie - 1916 r. (część 2), „Niepodległa” z 1 listopada 2018 r., aktualizacja 7 listopada 2018 r., https://niepodlegla.dzieje.pl/artykul/legiony-polskie-1916-r-czesc-2 (dostęp 11 listopada 2026 r.).
6. Makowski B., Nie Saski a Piłsudskiego. Zmiana nazwy placu skłóciła PPS, „PolskieRadio24.pl” z 8 listopada 2026 r., https://polskieradio24.pl/historia/nie-saski-a-pilsudskiego-zmiana-nazwy-placu-sklocila-pps (dostęp 11 listopada 2026 r.).
7. Muzeum Historii Polski, Wybory w międzywojennym dwudziestoleciu, https://muzhp.pl/wiedza-on-line/wybory-w-miedzywojennym-dwudziestoleciu (dostęp 11 listopada 2026 r.).
8. Muzeum II Wojny Światowej, Narodowe Święto Niepodległości w wojennej rzeczywistości 1940 r., 10 listopada 2020 r., https://www.muzeum1939.pl/aktualnosci/narodowe-swieto-niepodleglosci-w-wojennej-rzeczywistosci-1940-r--11519 (dostęp 11 listopada 2026 r.).
9. Osęka P., Święto 11 listopada w PRL-u, „Dzieje.pl” z 11 listopada 2012 r., https://dzieje.pl/aktualnosci/swieto-11-listopada-w-prl-u (dostęp 11 listopada 2026 r.).
10. Polska Agencja Prasowa, Obchody Święta Niepodległości. Tak świętować będą politycy, „PAP.pl” z 8 listopada 2025 r., https://www.pap.pl/aktualnosci/obchody-swieta-niepodleglosci-tak-swietowac-beda-politycy (dostęp 11 listopada 2026 r.).
11. Polskie Stronnictwo Ludowe, Witos. Głos ludu, serce Niepodległej, „PSL.pl”, https://www.psl.pl/witos-glos-ludu-serce-niepodleglej/ (dostęp 11 listopada 2026 r.).
12. Przyjazd Józefa Piłsudskiego. Zaskakująca prawda o fotografii, którą znają wszyscy, „Trójka - Polskie Radio” z 11 listopada 2021 r., https://trojka.polskieradio.pl/artykul/2845949,przyjazd-jozefa-pilsudskiego-zaskakujaca-prawda-o-fotografii-ktora-znaja-wszyscy (dostęp 11 listopada 2026 r.).
13. Senat RP, Marszałek Senatu wziął udział w marszu „Razem dla Niepodległej”, „Senat.gov.pl” z 12 listopada 2012 r., https://www.senat.gov.pl/aktualnoscilista/inne/art,1589,marszalek-senatu-wzial-udzial-w-marszu-razem-dla-niepodleglej.html (dostęp 11 listopada 2026 r.).
14. Żuławnik M., Zakazane święto reakcji, „Przystanek Historia” z 11 listopada 2021 r., https://przystanekhistoria.pl/pa2/tematy/polityka-historyczna/39409,Zakazane-swieto-reakcji.html (dostęp 11 listopada 2026 r.).

Nie zgub nas w Google Co kwartał czyta nas prawie milion osób. Dodaj historia.org.pl do preferowanych źródeł. To jedno kliknięcie, a nasze artykuły częściej pojawią się w Twoich wynikach wyszukiwania.

Ten tekst był wart kawy? Bez paywalla, bez opłat - czytasz nas za darmo. Jeśli masz ochotę nam podziękować, postaw nam kawę. Każda bardzo nas cieszy. 10 zł 15 zł 25 zł