Zamek Piastów Śląskich w Brzegu. Rezydencja ostatnich Piastów

Zamek Piastów Śląskich w Brzegu to jedna z najważniejszych rezydencji książęcych na Śląsku. Jego początki sięgają wzmianki o dworze obronnym z 1235 roku, a murowany zamek ukształtował się pod koniec XIII wieku. Największą przebudowę przeprowadzono w latach 1544-1560 za Fryderyka II i Jerzego II, kiedy gotycką warownię przekształcono w reprezentacyjną rezydencję renesansową. Dziś w Zamku Piastów Śląskich w Brzegu działa Muzeum Piastów Śląskich, a w piwnicach można zobaczyć największy w Europie zespół nagrobków przedstawicieli jednej dynastii.

Najstarsze warstwy Zamku Piastów Śląskich w Brzegu

Zamek w Brzegu na rysunku Friedricha Bernharda Wernera z około 1750 roku

Historia zaczyna się od wzmianki z 1235 roku o dworze obronnym. Trochę później bo między 1246 a 1248 roku nastąpiła lokacja miasta Brzeg. Potem przychodzi moment przejścia na murowaną architekturę: pod koniec XIII wieku pojawia się murowany zamek, łączony z przebudową około 1296 roku i pierwszymi wiadomościami z 1300 roku. Fundatorem prawdopodobnie był Bolko I Surowy, który w trakcie swoich rządów zasłynął licznymi fortyfikacjami swojego księstwa. Poza Brzegiem budował umocnienia m.in. w Bolesławcu, Niemczy, Kątach Wrocławskich i Rogowcu. Z tym najstarszym murowanym etapem wiąże się kwadratowa wieża, później nazwana Wieżą Lwów - element, który do dziś zachowuje materialny ślad początków zamku. Jej dolne partie należą do najstarszego ceglanego rdzenia założenia, a sama wieża była w kolejnych stuleciach rozbudowywana i przekształcana, m.in. pod koniec XV wieku

Za panowania Bolka III Rozrzutnego Brzeg stał się główną siedzibą jego władztwa, a książę spędził tu ostatnie lata swojego życia, co wiązało się z dalszym rozwojem i podniesieniem rangi rezydencji.

Zamek w Brzegu nie był wyłącznie świecką siedzibą - jego znaczenie budowano również przez przestrzeń sakralną. W 1368 roku rozpoczęto od strony miasta budowę kolegiaty św. Jadwigi, której część prezbiterium zachowała się do dziś jako kaplica zamkowa.

Renesans, który ustawił zamek na nowo: lata 1544-1560

Renesansowy sziedziniec z freskami

W 1538 roku zamek dotknął pożar, który zniszczył apartamenty książęce. Niedługo później rozpoczyna się etap decydujący dla tego, jak Brzeg pamięta dziś swoją rezydencję: w latach 1544-1560 Fryderyk II, a po nim Jerzy II, przeprowadzają przebudowę na skalę całego założenia.

To wtedy powstaje renesansowy układ skrzydeł i dziedzińca oraz krużganki obiegające dziedziniec. W środku zachowują się sale o wyraźnie administracyjnym charakterze - z układem amfiladowym, sklepieniami, kamiennymi portalami i dekoracją stiukową. Do naszych czasów przetrwały renesansowe wnętrza obejmujące m.in. archiwum, salę sądową oraz kancelarię sądu.

Przebudowa renesansowa ma w podanych materiałach bardzo konkretne „podpisy” wykonawcze. Do prac zaproszono mistrza budowlanego Jakoba Parra oraz architekta Franciszka Parra z Włoch, a roboty wykończeniowe prowadzono pod kierunkiem Lorentza Güntera z Wrocławia. Także budynek bramny i jego oprawa rzeźbiarska mają przypisanych wykonawców: dekorację realizowali murarze Krzysztof Hirsch i Antoni Marosz, kamieniarz Wolf Scholz oraz rzeźbiarz Jakob Warter. To zestaw nazwisk, który pozwala mówić o zamku nie jako o anonimowej budowie, ale o przedsięwzięciu o jasno udokumentowanym zapleczu warsztatowym.

Brama, która opowiada dynastię: 24 popiersia i łacińskie podpisy

Portal na bramie wjazdowej do zamku sfotografowany w XIX wieku

Najbardziej rozpoznawalny element zamku to brama wjazdowa: portal zajmuje całą ścianę frontową budynku bramnego. Zamiast neutralnej dekoracji jest tu program postaci - ułożony w dwa rzędy, z kartuszami i łacińskimi imionami.

W górnym pasie umieszczono władców Polski (od Piasta po Władysława Wygnańca), niżej - książąt śląskich (od Henryka Brodatego po Fryderyka II). Całość działa jak kamienna „lista obecności” dynastii i jej genealogii, uzupełniona heraldyką: herbem Rzeczypospolitej, Brandenburgii i Hohenzollernów.

1675 i po wszystkim: koniec Piastów, Habsburgowie, później katastrofa 1741

W listopadzie 1675 roku umiera Jerzy IV Wilhelm, ostatni piastowski książę brzesko-legnicko-wołowski - ostatni męski potomek całej dynastii, należący do 29. pokolenia potomków legendarnego Piasta. To zamyka epokę, w której zamek był naturalnym domem dynastii. Rezydencja przechodzi pod władzę Habsburgów, a z czasem część wnętrz zaczyna pełnić funkcje urzędowe. W 1701 roku częściowo odnowiono jego wnętrza.

Ostateczny zmierzch świetności przychodzi w 1741 roku, podczas oblężenia Brzegu przez wojska pruskie, które toczyły walczyły z Austrią w ramach wojny o sukcesję austriacką. Zamek zostaje ciężko uszkodzony - mowa o utracie niemal dwóch trzecich zabudowań - a ocalałe przestrzenie przeznacza się na magazyny prowiantowe. Było to następstwem bombardowania miasta, na co zezwolił król pruski Fryderyk II Wielki po wygranej przez Prusy bitwie pod Małujowicami. W 1801 roku zamek nieco odbudowany po zniszczeniach uległ spaleniu i tym razem go odbudowano, ale liczbę kondygnacji zmniejszono o dwa poziomy.

Zamek jako muzeum: od 1925 roku do odbudowy po 1945

Zamek Piastów Śląskich w Brzegu - współczesy widok dziedzińca / fot. Jerzy Strzelecki, CC-BY-SA 3.0

W latach 1925-1926, po likwidacji wojskowych magazynów, miasto przejmuje zamek i adaptuje go na cele muzealne. W latach trzydziestych zaczynają się przygotowania do rekonstrukcji, ale II wojna światowa przerywa te plany, a w 1945 roku zamek zostaje ponownie zniszczony w trakcie niemiecko-radzieckich walk o miasto. Zniszczeniu uległo także 70% miejskich zabudowań.

Później przychodzi długi etap odbudowy: rekonstrukcja krużganków i odnowienie zamku przypadły na lata 1966-1978, a zasadniczą rekonstrukcję zespołu zakończono w 1988 roku. W kolejnych dekadach prowadzono też prace przy kaplicy (1980-1994) i przy założeniu ogrodowym (1999). Na zamku funkcjonuje Muzeum Piastów Śląskich zajmujące się statutowo tematyką Piastów Śląskich. W 2025 roku na zamku kręcono zdjęcia do trzeciego sezonu popularnego serialu Netflix 1670.

Wybrane wizerunki Zamku Piastów Śląskich w Brzegu

XIX-wieczny wizerunek zamku z ogrodem.

Zamek w Brzegu w 1898 r.

Wewnętrzny plan zamku z 1885 r.

Informacje turystyczne o Zamku Piastów Śląskich w Brzegu¹:

Adres: plac Zamkowy 1 49-300 Brzeg.
Położenie: Zachodnia część woj. opolskiego; ok. 40 km na południowy-wschód od Wrocławia i ok. 45 km na północny-zachód od Opola.
Obecny właściciel: Muzeum Piastów Śląskich w Brzegu.
Godziny otwarcia: Poniedziałek: zamknięte dla zwiedzających; Wtorek: 10:00 - 16:00; Środa: 10:00 - 16:00; Czwartek: 10:00 - 16:00; Piątek: 10:00 - 16:00; Sobota: 10:00 - 16:00; Niedziela: 10:00 - 16:00.
Ceny biletów: Bilet normalny: 25 zł; Bilet ulgowy: 18 zł.

Bibliografia:

1. Gaworski M., Zamki, pałace, dwory w Polsce, Warszawa 2012.
2. Guerquin B., Zamki w Polsce, Warszawa 1974.
3. L. Kajzer, S. Kołodziejski, J. Salm, M. Gaworski, Leksykon zamków w Polsce, Warszawa 2022.

1. Stan na 23 stycznia 2026 roku. [↩]

Lubisz czytać nasze historie?
Na historia.org.pl codziennie opowiadamy dzieje Polski i świata tak, jak na to zasługują - rzetelnie, pasjonująco, z szacunkiem do faktów. Ale żadna opowieść nie przetrwa bez tych, którzy chcą jej słuchać i ją wspierać.
Postaw nam wirtualną kawę - to darowizna, która realnie pomaga nam działać dalej. To dzięki takim gestom możemy nadal pisać o zwycięstwach, bohaterach i wydarzeniach, które zbudowały naszą tożsamość.

Postaw nam kawę za:

10 zł 15 zł 25 zł

Znajdujące się w portalu artykuły nie zawsze prezentują opinie zgodne ze stanowiskiem całej redakcji. Zachęcamy do dyskusji nad treścią przeczytanych artykułów, by to zrobić wystarczy podać swój nick i wysłać komentarz. O naszych artykułach możesz także porozmawiać na naszym forum. Możesz także napisać własny artykuł i wysłać go na adres naszej redakcji.