Akta Josefa Mengelego ujawnione. Co zawiera szwajcarskie dossier? |
Szwajcaria udostępniła ponad 200 stron akt Josefa Mengelego, nazistowskiego lekarza z Auschwitz. Dokumenty miały być chronione do końca 2071 r., ale odwołanie historyka doprowadziło do zmiany decyzji wywiadu. W dossier są raporty policyjne, nakazy zatrzymania i ślady poszukiwań zbrodniarza, który nigdy nie stanął przed sądem.
Co zawierają szwajcarskie akta Josefa Mengelego?
Włoski paszport używany przez Mengele, aby uciec do Argentyny w 1949 r. / fot. Jackdawson1970, CC-BY-SA 3.o
Opublikowany plik liczy 217 stron. Obok dokumentów policyjnych znajdują się w nim wycinki prasowe, zakazy wjazdu oraz materiały dotyczące osób podejrzewanych o udzielanie Mengelemu schronienia. Część informacji dotyczy jego możliwych pobytów w Szwajcarii lub planów przyjazdu pod fałszywym nazwiskiem.
To właśnie szwajcarski wątek powojennych losów Mengelego skłaniał historyków do zabiegania o dostęp do teczki. Chcieli ustalić, czy poszukiwany zbrodniarz przebywał w kraju, a jeśli tak, co wiedziały o tym miejscowe służby i dlaczego nie doszło do zatrzymania. Raporty o podejrzeniach i zasłyszanych wiadomościach trzeba przy tym odróżniać od potwierdzonych ustaleń dotyczących jego podróży.
Wizyta w szkole bratanka. Trop z 1964 roku
Jeden z konkretnych śladów prowadzi do szkoły Monte-Rosa w Territet-Montreux, w której uczył się Karl-Heinz Mengele, bratanek zbrodniarza. Notatka z 2 czerwca 1964 r. opisuje wizytę mężczyzny przedstawiającego się nazwiskiem Socker, który pojawił się tam 14 maja. Podawał się za studenta i próbował uzyskać informacje o Josefie Mengelem.
Według zapisanej w aktach relacji przyciśnięty pytaniami miał przyznać, że pracuje dla izraelskiego wywiadu. Autor notatki zaznaczył jednak, że człowiek ten nie był znany służbie, i wskazał potrzebę sprawdzenia, czy zatrzymał się pod podanym nazwiskiem w którymś z hoteli w Montreux lub okolicy. W tym samym dokumencie odnotowano, że szwajcarski inspektor już wcześniej prowadził w szkole czynności dotyczące Mengelego.
Dokument pokazuje, że poszukiwania obejmowały również krewnych zbrodniarza uczących się w Szwajcarii. Nie jest natomiast dowodem, że sam Mengele znajdował się wtedy w Montreux: w notatce jego przypuszczalne miejsce pobytu wskazano w Ameryce Południowej.
Dlaczego akta miały pozostać zamknięte do 2071 roku?
Teczkę zgromadziła służba policyjna szwajcarskiej Prokuratury Federalnej, poprzedniczka dzisiejszego wywiadu. W 2001 r. trafiła ona do Szwajcarskiego Archiwum Federalnego. Przedłużony okres ochronny sięgał końca 2071 r., a wywiad odmawiał dostępu, powołując się na przepisy archiwalne i ochronę źródeł.
Jeszcze w lutym 2026 r. historyk Gérard Wettstein otrzymał odmowę. Odwołał się do Federalnego Sądu Administracyjnego. W toku postępowania ustalono, że dossier należało do materiałów badanych przez Komisję Bergiera, zajmującą się historią Szwajcarii w okresie II wojny światowej.
To zmieniało podstawę rozpatrywania wniosku. Decyzja szwajcarskiego rządu z 7 grudnia 2001 r. przewidywała dla tych materiałów liberalne zasady dostępu. Wywiad tłumaczył, że brakowało zarówno ich wykazu, jak i odpowiednich oznaczeń w archiwum, dlatego wcześniej nie rozpoznał statusu teczki Mengelego.
W maju służba zapowiedziała ponowne rozpatrzenie sprawy. Nową decyzję wydała 8 września, a dwa dni później udostępniła dokumenty w internecie.
Pościg zakończony bez procesu
Josef Mengele był lekarzem SS w Auschwitz, uczestniczył w selekcjach więźniów i przeprowadzał zbrodnicze eksperymenty, których ofiarami były także dzieci, w tym bliźnięta. Po wojnie przez kilka lat ukrywał się w Niemczech. W 1949 r., korzystając z pomocy finansowej rodziny, wyjechał pod fałszywym nazwiskiem do Argentyny.
Później przeniósł się do Paragwaju, a następnie Brazylii. Utonął 7 lutego 1979 r. i został pochowany pod nazwiskiem Wolfgang Gerhard. Jego szczątki odnaleziono i zidentyfikowano w 1985 r.; badanie DNA potwierdziło identyfikację w 1992 r. Przez cały ten czas nie odpowiedział przed sądem za zbrodnie w Auschwitz.
Gdzie można przeczytać dossier?
Cyfrowa kopia jest dostępna na stronie szwajcarskiego resortu obrony jako dossier Josefa Mengelego. Notatka dotycząca wizyty w szkole Monte-Rosa znajduje się na 156. stronie pliku, a załączona do niej relacja zaczyna się na następnej.
Część danych została zaczerniona ze względu na ochronę źródeł, osób trzecich oraz dawnych i obecnych pracowników administracji związanych ze służbami. Oryginał bez tych ingerencji pozostaje w Archiwum Federalnym. Publicznie dostępna wersja pozwala więc prześledzić wiele czynności podejmowanych podczas poszukiwań, ale nie ujawnia wszystkich nazwisk i informacji z teczki.
Lubisz czytać nasze historie?
Na historia.org.pl codziennie opowiadamy dzieje Polski i świata tak, jak na to zasługują - rzetelnie, pasjonująco, z szacunkiem do faktów. Ale żadna opowieść nie przetrwa bez tych, którzy chcą jej słuchać i ją wspierać.
Postaw nam wirtualną kawę - to darowizna, która realnie pomaga nam działać dalej. To dzięki takim gestom możemy nadal pisać o zwycięstwach, bohaterach i wydarzeniach, które zbudowały naszą tożsamość.
