Jon Bernthal jako Menelaos w Odysei - jak Nolan zmienił króla Sparty |
Menelaos - król Sparty, mąż Heleny, człowiek, przez którego wybuchła wojna trojańska - to postać, którą kino wielokrotnie próbowało uchwycić. W Iliadzie Homera jest rudowłosym wojownikiem o złożonym charakterze. W Troi Wolfganga Petersena z 2004 roku - gniewnym, zdradzonym mężem, który ginie zbyt wcześnie. U Christophera Nolana zagra go Jon Bernthal: łysy, z czarną brodą, w stylistyce, która dla znawców antyku jest kolejną wpadką po zbroi Agamemnona i statkach rodem z północy. Jak Hollywood radzi sobie z Menelaosem - i co na ten temat mówi oryginał?
Kim jest Menelaos? Postać, bez której nie byłoby Iliady
Przedstawienia Menelaosa w kulturze
Menelaos był w mitologii greckiej królem Sparty, młodszym bratem Agamemnona i mężem Heleny. Gdy trojański królewicz Parys zabrał Helenę ze Sparty, Menelaos wezwał brata i uruchomił machinerię, która zebrała greckie wojska pod murami Troi. Bez Menelaosa nie ma Iliady - jego osobista krzywda stała się przyczyną do toczenia dziesięcioletniej wojny.
Warto od razu zaznaczyć ważne rozróżnienie: film Nolana jest adaptacją Odysei, nie Iliady. Akcja Odysei rozgrywa się po wojnie trojańskiej - a Menelaos pojawia się tam już nie jako wojownik oblężniczy, lecz jako zamożny król Sparty, który gości w swoim pałacu Telemacha, syna Odyseusza.
Chciałbym mieć tylko trzecią część tego, co posiadam, ale żebym się nie był ruszał z domu i żeby żywi byli mężowie, co zginęli na równinie trojańskiej (…). Często ich wszystkich boleśnie opłakuję - tak u Homera Menelaos wspomina wydarzenia spod Troi.
Menelaos w „Iliadzie” - rudy, dzielny, lecz nie pierwszy wśród wojowników
W eposach homeryckich Menelaos jest wielokrotnie opisywany epitetem xanthos - oznaczający blond, złotowłosy lub rzadziej jako rudy. W Iliadzie Menelaos jest przedstawiony jako odważny wojownik i człowiek honoru, lecz nie należy do ścisłej czołówki greckich bohaterów - nie dorównuje Achillesowi lub Ajaksowi.
Jego kluczowy moment w eposie to pojedynek z Parysem, który miał zakończyć wojnę bez dalszego rozlewu krwi. Menelaos wyraźnie bierze górę nad Parysem, rozbijając miecz na jego hełmie, lecz w ostatniej chwili Afrodyta wyrywa Parysa spod ciosu i przenosi go za mury Troi. Dla Menelaosa jest to wynik druzgocący - zamiast zakończyć wojnę, musi ją kontynuować.
Choć to porwanie jego żony wywołało wojnę, Menelaos okazuje się postacią spokojniejszą i mniej apodyktyczną niż jego brat Agamemnon. Homer nie rysuje go jako człowieka bezrozumnej zemsty - to wojownik zdolny do litości wobec pokonanych, co w świecie Iliady bywa poczytywane za słabość. W Odysei z kolei Menelaos pojawia się jako spokojny, zamożny pan Sparty, który u boku Heleny wspomina wojnę z pewnym dystansem i serdecznie przyjmuje Telemacha.
Jeden istotny kontekst trzeba tu zaznaczyć: mówiąc o „epoce brązu”, w której osadzona jest akcja eposów, wchodzimy na teren pewnego uproszczenia. Już starożytni uczeni podawali różne daty zakończenia wojny trojańskiej - od 1135 do 1250 p.n.e. - a próby jej dokładnego datowania mają charakter hipotetyczny. Co więcej, Homer sam pisał z perspektywy własnej epoki, VIII-VII wieku p.n.e., i opisywał bohaterów w hełmach korynckich typowych dla czasów archaicznych, a nie dla późnej epoki brązu. Poetycka licencja była wbudowana w sam tekst od początku. Oznacza to, że ani Homer, ani późniejsze adaptacje nigdy nie były wierne historycznej epoce brązu w ścisłym sensie - ale jest spora różnica między poetycką licencją antycznego barda a hollywoodzką estetyką nawiązującą do nieantycznych elementów.
Menelaos w Troi Petersena (2004) - gniewny mąż, który ginie zbyt wcześnie
W filmie Wolfganga Petersena z 2004 roku Menelaosa zagrał irlandzki aktor Brendan Gleeson. W jego wykonaniu Menelaos jest człowiekiem zdradzonym i zhańbionym, napędzanym przede wszystkim pragnieniem zemsty. Film Petersena kreuje go nie tyle jako postać honorową, ile jako hipokrytycznego szowinistę, który chce Helenę z powrotem nie z miłości, lecz by zabić ją własnymi rękami.
To gruntowna reinterpretacja wobec Homera. W filmie Menelaos rani Parysa i o mało go nie zabija, lecz sam ginie z ręki Hektora, który narusza tym samym układ o pojedynku. Efektem jest Menelaos, który znika z narracji szybko i gwałtownie, funkcjonując głównie jako pretekst dla ambicji Agamemnona. W mitologii homeryckiej Menelaos przeżywa wojnę, wraca do Sparty i wiedzie spokojne życie u boku Heleny.
Menelaos u Nolana - Jon Bernthal, łysy i z czarną brodą
W Odysei Christophera Nolana Menelaosa gra Jon Bernthal, znany przede wszystkim z roli Punishera w serialach Marvela oraz Shane’a Walsha z The Walking Dead. To aktor o wyrazistej, twardej fizyczności - i właśnie tak wygląda w zwiastunie: łysy, z gęstą czarną brodą i w ciemnym stroju.
Kontrast z homerycką tradycją jest uderzający. Złotowłosy epitet xanthos, przypisywany Menelaosowi w tekstach Homera, zniknął całkowicie. Nie chodzi wyłącznie o kolor włosów - łysina i czarna broda to zestaw estetyczny sytuujący postać w zupełnie innym rejestrze niż opis Homera.
Menelaos to jednak tylko jeden element szerszej układanki wpadek historycznych, które narosły wokół Odysei Nolana. Zbroja Agamemnona granego przez Benny’ego Safdiego wywołała falę krytyki - hełm jest zbyt gruby jak na brązowy oryginał, zbyt szczelnie przylegający do twarzy i czarny. Komentatorzy porównywali go do Batmana z nutą Warhammera.
Kiedy premiera Odysei?
Odyseja trafi do kin 17 lipca 2026 roku. Do tego czasu debata o wierności wobec mitu będzie się zapewne nasilać. Menelaos u Nolana to tylko jeden wątek tej szerszej dyskusji - ale wątek symptomatyczny dla całego projektu.
O filmach historycznych i kostiumowych przeczytasz klikając tutaj lub na poniższą grafikę:
Lubisz czytać nasze historie?
Na historia.org.pl codziennie opowiadamy dzieje Polski i świata tak, jak na to zasługują - rzetelnie, pasjonująco, z szacunkiem do faktów. Ale żadna opowieść nie przetrwa bez tych, którzy chcą jej słuchać i ją wspierać.
Postaw nam wirtualną kawę - to darowizna, która realnie pomaga nam działać dalej. To dzięki takim gestom możemy nadal pisać o zwycięstwach, bohaterach i wydarzeniach, które zbudowały naszą tożsamość.
