Kancelaria Prezydenta odpowiada w sprawie Orderu Orła Białego dla Katarzyny II. To fakt historyczny, nie podstawa działań administracyjnych |
Po odebraniu Wołodymyrowi Zełenskiemu Orderu Orła Białego wróciło pytanie o innych kontrowersyjnych kawalerów najwyższego polskiego odznaczenia. Historia.org.pl zapytała Kancelarię Prezydenta RP, czy prezydent rozważa pozbawienie orderu Katarzyny II lub innych rosyjskich postaci historycznych, które były wrogami Polski. Kancelaria odpowiedziała, że dawne nadania są faktem historycznym, a nie podstawą obecnych działań administracyjnych.
Zełenski bez Orderu Orła Białego
Karol Nawrocki (fot. DHS photo by Tia Dufour)
Prezydent Karol Nawrocki zdecydował o odebraniu Orderu Orła Białego prezydentowi Ukrainy Wołodymyrowi Zełenskiemu. Decyzja została uzasadniona reakcją na działania władz Ukrainy związane z upamiętnianiem UPA, formacji odpowiedzialnej za ludobójstwo Polaków na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej.
Sprawa wywołała szeroką dyskusję polityczną i historyczną. Order Orła Białego jest najwyższym polskim odznaczeniem, dlatego jego nadanie lub odebranie ma nie tylko charakter ceremonialny, lecz także symboliczny. W przypadku Zełenskiego decyzja prezydenta Nawrockiego została odczytana jako odpowiedź na ukraińską politykę pamięci, w której nadal obecne są postacie i formacje jednoznacznie negatywnie oceniane w Polsce.
Pytanie o Katarzynę II i rosyjskich wrogów Polski
W tym kontekście historia.org.pl zapytała Kancelarię Prezydenta RP, czy prezydent rozważa pozbawienie Orderu Orła Białego także dawnych kawalerów, których działalność była wymierzona w polską państwowość.
W pytaniu wskazaliśmy m.in. carycę Katarzynę II, jedną z głównych postaci odpowiedzialnych za podporządkowanie Rzeczypospolitej Rosji i udział w rozbiorach Polski. Problem dotyczy jednak szerszej grupy osób. W historii orderu znajdują się bowiem również inni przedstawiciele rosyjskiej polityki imperialnej oraz wojskowi kojarzeni z tłumieniem polskich dążeń niepodległościowych.
Zwróciliśmy także uwagę, że ustawa o orderach i odznaczeniach nie zawiera - jak się wydaje - przepisu wprost zakazującego pośmiertnego pozbawienia orderu. Poprosiliśmy więc Kancelarię o wskazanie podstawy prawnej, jeśli taka przeszkoda istnieje.
Odpowiedź Kancelarii Prezydenta
Kancelaria Prezydenta RP odpowiedziała, że nadania dla postaci takich jak Katarzyna II czy Benito Mussolini odbywały się na podstawie dawnych decyzji i przepisów, które dziś już nie obowiązują.
„Nadanie Orderu Orła Białego takim postaciom historycznym jak caryca Katarzyna II (XVIII wiek), czy Benito Mussolinii (1923 r.) odbywało się na podstawie ówczesnych decyzji/przepisów (dziś już wygasłych) i stanowi fakt historyczny podlegający ocenie współczesnych historyków, nie zaś podstawę działań administracyjnych, nieznajdujących uzasadnienia w obowiązującym dziś polskim prawie” - przekazała Kancelaria Prezydenta RP.
Oznacza to, że Kancelaria nie traktuje dawnych nadań dla kontrowersyjnych postaci jako spraw możliwych dziś do prostego rozstrzygnięcia decyzją administracyjną. Nie wskazała jednak przepisu, który wprost zakazywałby pośmiertnego pozbawienia orderu. Jej stanowisko sprowadza się do uznania, że historyczne nadania należy pozostawić ocenie historyków, a nie współczesnym procedurom administracyjnym oraz tezie, że poprzednie decyzje jako wydane w innym porządku prawnym i epoce nie są objęte współczesnym ustawodawstwem administracyjnym.
Order dla wrogów Polski
Order Orła Białego ma długą i niejednoznaczną historię. Był nadawany osobom zasłużonym dla państwa, ale w okresach słabości Rzeczypospolitej lub jej zależności od obcych mocarstw trafiał także do ludzi, których działalność trudno pogodzić z polską racją stanu.
Najbardziej jaskrawym przykładem jest Katarzyna II. Caryca Rosji była jedną z kluczowych postaci polityki, która doprowadziła do upadku I Rzeczypospolitej. Z polskiej perspektywy jej obecność wśród kawalerów Orderu Orła Białego ma charakter hańbiący i pokazuje, jak bardzo w XVIII wieku polskie instytucje państwowe znalazły się pod wpływem rosyjskiej dominacji.
Symboliczny problem pozostaje
Stanowisko Kancelarii Prezydenta zamyka sprawę na poziomie administracyjnym, ale nie usuwa problemu symbolicznego. Skoro współczesne państwo polskie może odebrać Order Orła Białego żyjącemu przywódcy z powodu decyzji dotyczących polityki historycznej, to naturalnie pojawia się pytanie o dawnych kawalerów orderu, którzy byli wrogami Polski w znacznie bardziej bezpośrednim sensie.
Kancelaria odpowiada, że tamte nadania należą do historii. To stanowisko formalnie ostrożne, ale politycznie nie rozwiązuje zasadniczego napięcia. Order Orła Białego pozostaje najwyższym honorem Rzeczypospolitej, a jednocześnie jego historyczna lista zawiera nazwiska osób, które z polskiej perspektywy trudno uznać za godne jakiegokolwiek państwowego wyróżnienia.
Lubisz czytać nasze historie?
Na historia.org.pl codziennie opowiadamy dzieje Polski i świata tak, jak na to zasługują - rzetelnie, pasjonująco, z szacunkiem do faktów. Ale żadna opowieść nie przetrwa bez tych, którzy chcą jej słuchać i ją wspierać.
Postaw nam wirtualną kawę - to darowizna, która realnie pomaga nam działać dalej. To dzięki takim gestom możemy nadal pisać o zwycięstwach, bohaterach i wydarzeniach, które zbudowały naszą tożsamość.
