Kim była Penelopa? Żona Odyseusza, którą w Odysei Nolana gra Anne Hathaway |
Penelopa to jedna z głównych postaci Odysei Homera. Żona Odyseusza i królowa Itaki przez dwadzieścia lat czekała na powrót męża, najpierw z wojny trojańskiej, a potem z jego wieloletniej tułaczki, odpierając naciski ponad stu zalotników. W ekranizacji Christophera Nolana, której polska premiera odbędzie się 17 lipca 2026 roku, w Penelopę wciela się Anne Hathaway. Wyjaśniamy, kim jest ta postać w greckim micie, na czym polegał jej słynny podstęp z tkaniem całunu i jak rozpoznała męża po latach rozłąki.
Kim była Penelopa w mitologii greckiej?
Penelopa
Penelopa jest postacią mitologiczną, znaną przede wszystkim z Odysei Homera. Według greckiej tradycji była córką Ikariosa, brata spartańskiego króla Tyndareosa. Poślubiła Odyseusza, króla wyspy Itaki, i urodziła mu syna Telemacha. Gdy Odyseusz wyruszył na wojnę trojańską, Telemach był jeszcze niemowlęciem.
Homer konsekwentnie określa ją epitetem „roztropna” (gr. periphron). To istotna wskazówka, bo w eposie Penelopa wyróżnia się przede wszystkim rozumem i przezornością, a jej najbardziej znane czyny opierają się na podstępie. Pod tym względem jest dopasowana do męża, którego Homer nazywa „przebiegłym” i „pomysłowym”.
Trzeba przy tym pamiętać, że Penelopa nie jest postacią historyczną. Nie istnieją żadne źródła potwierdzające jej istnienie ani istnienie Odyseusza. Wszystko, co o niej wiemy, pochodzi z tradycji literackiej: z eposów Homera oraz z późniejszych antycznych przekazów, które uzupełniały lub przekształcały tę opowieść.
Jak Penelopa została żoną Odyseusza?
Sam Homer nie opisuje okoliczności tego małżeństwa. Znamy je z późniejszych przekazów, które należy traktować jako uzupełnienia mitu, a nie jego kanoniczną wersję.
Według tej tradycji Odyseusz otrzymał rękę Penelopy dzięki przysłudze oddanej Tyndareosowi. Gdy o Helenę, bratanicę Ikariosa, rywalizowały dziesiątki konkurentów, to właśnie Odyseusz doradził, by wszyscy zalotnicy złożyli przysięgę obrony przyszłego wybranka Heleny. W zamian Tyndareos wyjednał dla niego u swojego brata rękę Penelopy.
Wedle innej tradycji Ikarios miał urządzić bieg o rękę córki, który wygrał Odyseusz. Ikarios prosił córkę, by pozostała z mężem w Sparcie, a gdy Odyseusz zostawił jej wybór, Penelopa w milczeniu zasłoniła twarz, dając znak, że odchodzi z mężem.
Dlaczego Penelopa czekała na Odyseusza dwadzieścia lat?
Po przebudzeniu Penelopa czeka na powrót Odyseusza
Rozłąka małżonków trwała w sumie dwie dekady. Dziesięć lat zajęła wojna trojańska, a kolejne dziesięć powrót Odyseusza, który po drodze trafiał między innymi do kraju Cyklopów, na wyspę czarodziejki Kirke i do nimfy Kalipso.
Warto przeczytać → Wędrówka Odyseusza. Opowieść o losach bohatera Odysei - od Troi do Itaki
Przez cały ten czas Penelopa pozostawała na Itace w zawieszeniu. Nie miała pewności, czy mąż żyje, więc nie mogła ani ogłosić żałoby, ani ponownie wyjść za mąż bez podejrzenia, że porzuca żywego męża. Sytuację komplikował dorastający Telemach. Ponowne małżeństwo Penelopy oznaczałoby spór o majątek i władzę na wyspie, w którym młody syn Odyseusza miał niewielkie szanse.
Ilu zalotników starało się o rękę Penelopy?
Homer podaje w Odysei konkretne liczby. Telemach wylicza ojcu: z wyspy Dulichion przybyło pięćdziesięciu dwóch zalotników, z Same dwudziestu czterech, z Zakintos dwudziestu, a z samej Itaki dwunastu. Daje to łącznie stu ośmiu konkurentów, którym towarzyszyli słudzy, herold i śpiewak.
Zalotnicy zachowywali się jak okupanci. Zamieszkali w domu Odyseusza, całymi dniami ucztowali na jego koszt, wybijali jego trzody i wypijali jego wino, naciskając na Penelopę, by wybrała któregoś z nich. Na czele tej grupy Homer stawia dwóch mężczyzn: Antinoosa, najbardziej zuchwałego z zalotników, oraz Eurymacha. Uczta zalotników trwała latami i systematycznie rujnowała majątek nieobecnego króla.
Na czym polegał podstęp Penelopy z tkaniem całunu?
Rysunek przedstawiający na starożytnym greckim naczyniu ceramicznym. Penelopa siedzi przed gobelinem na krośnie obciążonym osną
Najsłynniejszy wątek związany z Penelopą to podstęp, dzięki któremu przez lata zwodziła zalotników. Ogłosiła, że wybierze nowego męża, gdy tylko skończy tkać całun pogrzebowy dla Laertesa, sędziwego ojca Odyseusza. Wypadało uszanować taki obowiązek wobec teścia, więc zalotnicy przystali na ten warunek.
Penelopa tkała jednak w dzień, a nocą pruła to, co utkała. Praca nie posuwała się naprzód, a decyzja o małżeństwie odsuwała się w nieskończoność. Według Odysei podstęp działał przez trzy lata. Wydał się w czwartym roku, gdy jedna ze służebnic zdradziła sekret zalotnikom. Ci przyłapali Penelopę na pruciu tkaniny i zmusili ją do dokończenia całunu.
Motyw ten na stałe wszedł do języka i kultury. „Praca Penelopy” oznacza do dziś zajęcie celowo niekończone lub wysiłek, którego efekty są wciąż niweczone.
Czym była próba łuku i jaką rolę odegrała w niej Penelopa?
Wreszcie Penelopa ogłasza zalotnikom warunki wyboru męża. Poślubi tego, kto zdoła napiąć łuk Odyseusza i posłać strzałę przez dwanaście ustawionych w rzędzie toporów, tak jak robił to jej mąż. To ona wynosi łuk z komory i stawia zadanie, uruchamiając tym samym finał całego eposu.
Żaden z próbujących zalotników nie zdołał nawet napiąć łuku. Dokonał tego dopiero przebrany za żebraka Odyseusz, który przybył już wcześniej na Itakę i pozostawał nierozpoznany. Po oddaniu strzału przez topory wraz z Telemachem i dwoma wiernymi sługami wybił zalotników co do jednego.
W samym tekście eposu Penelopa nie wie, kim jest żebrak. Rozmawia z nim długo i słyszy zapewnienia, że Odyseusz wkrótce wróci, ale odpowiada z niedowierzaniem, a gdy stara piastunka Eurykleja rozpoznaje Odyseusza po bliźnie podczas obmywania nóg, Homer zaznacza wprost, że Atena odwróciła uwagę Penelopy, by ta niczego nie zauważyła. Zagadką pozostaje natomiast moment decyzji: Penelopa ogłasza próbę łuku bezpośrednio po tej rozmowie, po dwudziestu latach zwlekania. Część badaczy widzi w tym jej przeczucie, że żebrak może być mężem, tekst jednak nigdzie tego nie potwierdza.
Jak Penelopa rozpoznała Odyseusza po powrocie?
Penelopa spotyka powracającego Odyseusza udającego żebraka. Z muralu w Macellum Pompejów
Scena rozpoznania pokazuje, dlaczego Homer nazywał Penelopę roztropną. Po rzezi zalotników nie rzuciła się mężowi w ramiona. Dwadzieścia lat rozłąki i lata zwodzenia natrętów nauczyły ją ostrożności, a Odyseusz stał przed nią odmieniony przez czas i wojnę.
Penelopa postanowiła sprawdzić przybysza. Poleciła służącej wynieść z sypialni łoże i posłać je dla gościa. Odyseusz zareagował gniewem: łoża nie dało się przenieść, bo sam zbudował je wokół pnia rosnącej oliwki, która stanowiła jedną z jego nóg. O tym sekrecie wiedzieli tylko małżonkowie i jedna zaufana służąca, Aktoris, która strzegła drzwi ich komnaty. Dopiero ta odpowiedź przekonała Penelopę, że ma przed sobą męża.
Próba łoża jest lustrzanym odbiciem podstępów samego Odyseusza. Penelopa okazała się równie nieufna i pomysłowa jak on, a rozpoznanie nastąpiło nie po bliźnie czy pamiątce, ale po wspólnej tajemnicy.
Czy wszystkie mity przedstawiają Penelopę jako wierną żonę?
Rzeź zalotników
W Odysei wierność Penelopy nie podlega wątpliwości. Duch Agamemnona, zgładzonego po powrocie spod Troi wskutek zdrady Klitajmestry i jej kochanka Ajgistosa, sławi Penelopę i przeciwstawia jej wierność zbrodni swojej małżonki.
Antyk znał jednak także inne wersje. Pauzaniasz przekazał tradycję, według której Odyseusz po powrocie oddalił Penelopę, zarzucając jej, że wpuściła zalotników do domu, a ta odeszła do Mantinei w Arkadii, gdzie pokazywano jej rzekomy grób. Część późnych przekazów czyniła ją matką boga Pana. Są to warianty odosobnione i późniejsze wobec Homera, warto jednak wiedzieć o ich istnieniu, bo pokazują, że grecki mit nie miał jednej obowiązującej wersji.
Kto gra Penelopę w Odysei Nolana?
Polska premiera superprodukcji Odyseja w reżyserii Christophera Nolana odbędzie się 17 lipca 2026 roku. W Penelopę wciela się Anne Hathaway, dla której jest to trzecia współpraca z tym reżyserem po Mrocznym Rycerz powstaje (2012) i Interstellar (2014).
Obsadę w tej roli potwierdzono oficjalnie jesienią 2025 roku, gdy magazyn „Empire” opublikował pierwsze zdjęcia z filmu. Na jednym z nich Hathaway jako Penelopa pozuje w towarzystwie Mii Goth, grającej Melanto, jedną z pałacowych służących. W materiałach promocyjnych filmu Penelopa pojawia się u boku Telemacha, którego gra Tom Holland, oraz Odyseusza w wykonaniu Matta Damona.
Nolan zapowiada adaptację eposu, a nie rekonstrukcję historyczną, więc o tym, jak dużo z homeryckiej Penelopy trafi na ekran, przekonamy się w kinie.
Zobacz także:
Bibliografia:
- Homer, Odyseja, tłum. J. Parandowski, Warszawa 1998.
- P. Grimal, Słownik mitologii greckiej i rzymskiej, Wrocław 1987.
- Z. Kubiak, Mitologia Greków i Rzymian, Warszawa 1997.
- J. Parandowski, Mitologia. Wierzenia i podania Greków i Rzymian, Londyn 1992.
- Pauzaniasz, Wędrówka po Helladzie, tłum. J. Niemirska-Pliszczyńska, Wrocław 1989.
Lubisz czytać nasze historie?
Na historia.org.pl codziennie opowiadamy dzieje Polski i świata tak, jak na to zasługują - rzetelnie, pasjonująco, z szacunkiem do faktów. Ale żadna opowieść nie przetrwa bez tych, którzy chcą jej słuchać i ją wspierać.
Postaw nam wirtualną kawę - to darowizna, która realnie pomaga nam działać dalej. To dzięki takim gestom możemy nadal pisać o zwycięstwach, bohaterach i wydarzeniach, które zbudowały naszą tożsamość.
