Antoni Patek. Od powstańca listopadowego do Patek Philippe |
Antoni Patek był powstańcem listopadowym, który po emigracji zbudował w Genewie przedsiębiorstwo znane dziś jako Patek Philippe. Zegarmistrzowskiego fachu nigdy się nie uczył. Za jego sukcesem stały wyczucie rynku i umiejętność współpracy z ludźmi, którzy potrafili zamienić dobry pomysł w precyzyjny zegarek. Popularny obraz polskiego zegarmistrza i wynalazcy nie oddaje więc tego, czym Patek naprawdę zajmował się w firmie.
Kim był Antoni Patek, zanim powstało Patek Philippe?
Polscy mistrzowie zegarmistrzostwa w Genewie. Grawer zawiera wizerunek Antoniego Patka u góry i portret obu braci Gostkowskich poniżej
Antoni Norbert Patek urodził się 14 czerwca 1812 r. w Piaskach należących do parafii Tarnogóra, na terenie dzisiejszych Piasków Szlacheckich. Część literatury podaje 12 czerwca, a starsze opracowania rok 1811.
Rodzicami Antoniego byli Joachim Patek i Anna z Piaseckich. Ojciec był zubożałym szlachcicem pełniącym służbę administracyjną, a rodzina posługiwała się herbem Prawdzic. Sam Antoni używał później form „de Patek” i „de Prawdzic”. Do Warszawy przenieśli się, gdy chłopiec miał około dziesięciu lat. Joachim zmarł 7 kwietnia 1828 r., zaledwie kilka tygodni po wstąpieniu syna do wojska. Prawdopodobnie młody Patek wybrał służbę, aby pomóc rodzinie.
1 marca 1828 r., jeszcze przed ukończeniem szesnastu lat, Antoni wstąpił do 1. Pułku Strzelców Konnych. Powstanie listopadowe zastało go już w armii. 27 lutego 1831 r. awansował na podporucznika 1. Pułku Jazdy Augustowskiej, a 3 października otrzymał Złoty Krzyż Virtuti Militari, zapisany w urzędowym wykazie odznaczonych pod numerem 3489. Dwa dni później przeszedł wraz z armią generała Macieja Rybińskiego do Prus, gdzie polscy żołnierze zostali internowani.
Jak powstaniec listopadowy trafił do Genewy?
Mapa Genewy i okolic z 1841 roku. Kolosalne fortyfikacje zostały zburzone dziesięć lat później
Po opuszczeniu ziem polskich Patek znalazł się we Francji. Przebywał w zakładach emigracyjnych w Bourges i Cahors, a w Amiens utrzymywał się z pracy zecera. Biografowie przypisują mu także pomoc generałowi Józefowi Bemowi przy organizowaniu w Bambergu punktu etapowego dla uchodźców zmierzających na Zachód.
Przez emigracyjne lata Patek zmieniał polityczne sojusze wraz z sytuacją. W marcu 1834 r. podpisał w Cahors deklarację potępiającą politykę księcia Adama Jerzego Czartoryskiego. W następnej dekadzie zabiegał już o poparcie Czartoryskich dla swoich przedsięwzięć, korzystał z ich rekomendacji i sprzedawał zegarki członkom rodziny. W 1846 r. miał przystąpić do Towarzystwa Demokratycznego Polskiego. Jego kontakty sięgały różnych części podzielonego środowiska Wielkiej Emigracji, co w handlu okazało się atutem trudnym do przecenienia.
W połowie lat 30. XIX w. przeniósł się do Szwajcarii i zamieszkał w Versoix pod Genewą. Uczył się malarstwa u pejzażysty Alexandre’a Calame’a, zbliżył się do rodziny Moreau i zaczął handlować zegarkami. W Versoix poznał również Marie Dénizart, córkę francuskiego kupca, którą poślubił w 1839 r.
Czy Antoni Patek naprawdę był zegarmistrzem?
Mechanizm zegarka Patek Philippe / fot. EMore98, CC-BY-SA 4.0.jpg
W XIX-wiecznej Genewie zegarek powstawał zwykle w kilku lub kilkunastu warsztatach. Jeden rzemieślnik przygotowywał podstawowe elementy mechanizmu, inni wykonywali wychwyt, tarczę, kopertę, emaliowane miniatury i grawerunki. Gotowe części trafiały następnie do zegarmistrza, który je składał, regulował i sprawdzał dokładność chodu.
Patek nie przeszedł żadnego z tych etapów. Nie terminował u genewskiego mistrza, nie wykonywał ani nie regulował mechanizmów. Zajmował się sprzedażą, korespondencją, przyjmowaniem zamówień oraz organizowaniem pracy ludzi, którzy przygotowywali poszczególne części. Zaczynał prawdopodobnie od zakupu gotowych mechanizmów i zlecania ich oprawy miejscowym specjalistom.
W 1839 r. założył firmę z Franciszkiem Czapkiem, urodzonym w Czechach jako František Čapek i związanym później z polską emigracją. Czapek znał zegarmistrzostwo od dzieciństwa, miał doświadczenie zdobyte w Genewie i potrafił ocenić pracę podwykonawców. To on nadzorował produkcję, przeprowadzał końcowy przegląd i regulował mechanizmy. Początkowo Patek oddawał mu jedną trzecią zysku, potem połowę, aby mocniej związać go z nadzorem nad jakością. Natomiast Patek prowadził sprawy handlowe i szukał nabywców.
Pierwszymi wyrobami Patek, Czapek et Cie były zegarki kieszonkowe. Noszono je w kieszeni kamizelki lub surduta, przeważnie na łańcuszku. Wczesne modele nakręcano osobnym kluczykiem wkładanym w odpowiednie miejsce mechanizmu. Tym samym kluczem, po przełożeniu go na drugą oś, można było nastawiać wskazówki. Wymagało to otwarcia koperty, a zgubienie niewielkiego kluczyka pozbawiało właściciela możliwości korzystania z zegarka.
Jak polska emigracja pomogła zbudować pierwszą firmę Patka?
Zegarek z wizerunkiem Tadeusza Kościuszki wyprodukowany przez firmę Patek. 1845-1846 r. / fot. Wojtek Duch
Początkową klientelę stanowili polscy emigranci i arystokraci podróżujący po Europie. Firma pracowała głównie na zamówienie, dzięki czemu kopertę lub tarczę można było przygotować dla konkretnego nabywcy. Pojawiały się na nich Orzeł Biały, Pogoń, herby rodzinne, Matka Boska Częstochowska oraz portrety Tadeusza Kościuszki, Jana III Sobieskiego i księcia Józefa Poniatowskiego.
Dla emigranta taki zegarek stawał się pamiątką utraconej ojczyzny, a czasem także dyskretną deklaracją polityczną. Rozpoznawalne motywy pomagały zarazem odróżnić wyroby Patka i Czapka od oferty innych genewskich producentów. Nabywca otrzymywał przedmiot wykonany specjalnie dla niego, którego znaczenie nie kończyło się na odmierzaniu czasu.
W 1843 r. Patek pisał do księżnej Czartoryskiej o „małej narodowej rękodzielni”, zatrudniającej trzech polskich pracowników, i zapowiadał, że wyszkoleni emigranci mogliby kiedyś przenieść tę gałąź przemysłu do wolnej Polski. List był jednocześnie zabiegiem handlowym. Opieka wpływowej rodziny i jej rekomendacje otwierały dostęp do zamożnych klientów, a patriotyczna obietnica brzmiała w tych kręgach przekonująco.
Portret Adama Mickiewicza na Judahu skale Walentego Wańkowicza
Pod koniec 1839 r. Adam Mickiewicz kupił srebrny zegarek za 225 franków. Orzeł zdobiący jego kopertę został później umieszczony na drzewcu sztandaru Legionu Mickiewicza. Zygmunt Krasiński zamówił dla Delfiny Potockiej egzemplarz z Orłem i Pogonią. Firma wykonała także kosztowny zegarek dla lorda Dudleya Couttsa Stuarta, brytyjskiego polityka od lat wspierającego polskich uchodźców. Po wręczeniu podarunku Patek zabiegał o reprodukcje prasowe oraz publikację informacji we Włoszech.
Wśród klientów znalazł się również Iwan Paskiewicz, rosyjski feldmarszałek odpowiedzialny za stłumienie powstania listopadowego. W grudniu 1844 r. zapłacił 993 franki za zegarek nr 1015, ponad cztery razy więcej, niż kosztował skromniejszy egzemplarz Mickiewicza. Firma czerpała z polskich kontaktów i patriotycznej ikonografii, ale przyjmowała zamówienia także od ludzi stojących po przeciwnej stronie politycznego sporu.
Dlaczego Patek rozstał się z Franciszkiem Czapkiem?
Części zegarka w gablocie. „Dar Antoniego Patek, rękodzielnika w Genewie dla Muzeum techniczno-przemysłowego w Krakowie”, 1869 r. / fot. Cyfrowe MNW
Rozstanie wspólników opisuje się zwykle jako skutek jednej gwałtownej kłótni. W rzeczywistości umowę Patek, Czapek et Cie zawarto na sześć lat i 19 kwietnia 1845 r. po prostu jej nie przedłużono, a Patkowi powierzono likwidację spółki. W maju „Dziennik Narodowy” poinformował o rozwiązaniu „dawnego stowarzyszenia” i utworzeniu przez Czapka nowej firmy z Juliuszem Grużewskim.
Napięcia narastały stopniowo. Czapek coraz dłużej bywał poza Genewą, wyjeżdżając do rodziny, a część obowiązków produkcyjnych spadała wtedy na wspólnika, który nie miał do nich przygotowania. Po drugiej stronie pojawiła się oferta Grużewskiego, dysponującego kapitałem potrzebnym do dalszego prowadzenia przedsiębiorstwa. Dla Czapka było to wyjście korzystniejsze niż spółka z człowiekiem, który wnosił kontakty, ale nie pieniądze.
Czapek produkował zegarki pod własnym nazwiskiem do 1869 r. W 1850 r. wydał w Lipsku książkę Słów kilka o zegarmistrzowstwie ku użytku zegarmistrzów i publiczności, pierwszą polską publikację poświęconą praktyce tego zawodu.
Co do firmy wniósł Adrien Philippe?
Na paryskiej wystawie przemysłowej w 1844 r. Patek zainteresował się rozwiązaniem Adriena Philippe’a. Francuski konstruktor pokazał system pozwalający nakręcać zegarek i ustawiać wskazówki za pomocą koronki osadzonej przy wisiorku, czyli uchu koperty, do którego mocowano łańcuszek. W 1845 r. otrzymał na swoją konstrukcję francuski patent nr 1317.
Zegarki nakręcane bez kluczyka powstawały już wcześniej, a firma Patka korzystała między innymi z rozwiązania Louisa Audemarsa. Konstrukcja Philippe’a okazała się jednak wygodna i nadawała się do dalszego udoskonalania. Właściciel nie musiał nosić kluczyka ani otwierać koperty przy każdym nakręcaniu. Obrót koronką napinał sprężynę napędową, a po przełączeniu mechanizmu pozwalał przesuwać wskazówki.
Witolda Czartoryskiego
W ówczesnych źródłach taki system określano jako remontoir. Dziś powiedzielibyśmy po prostu o naciągu bezkluczykowym lub koronkowym. Nowość zdobywała rynek stopniowo. Zegarek nr 1743, wykonany w 1847 r. dla księcia Witolda Czartoryskiego, wciąż był nakręcany kluczykiem, natomiast około 1860 r. remontoir zaczął już dominować w produkcji firmy.
15 maja 1845 r. Patek zawarł umowę nowej spółki z Philippe’em i Wincentym Gostkowskim. Francuz zajął się rozwojem technicznym oraz organizacją zakładu. Gostkowski wniósł znaczny kapitał i prowadził sprawy finansowe. Patek zachował kontrolę nad kontraktami, reklamą i kontaktami z klientami.
remontoir zaczął już dominować w produkcji firmy.
15 maja 1845 r. Patek zawarł umowę nowej spółki z Philippe’em i Wincentym Gostkowskim. Francuz zajął się rozwojem technicznym oraz organizacją zakładu. Gostkowski wniósł znaczny kapitał i prowadził sprawy finansowe. Patek zachował kontrolę nad kontraktami, reklamą i kontaktami z klientami.
Kiedy naprawdę powstała nazwa Patek Philippe?
Antoni Patek i Adrien Philippe
Oficjalna historia przedsiębiorstwa wskazuje 1 stycznia 1851 r. jako moment przyjęcia nazwy Patek Philippe. Dokumenty handlowe pokazują proces rozłożony na dekadę. Nazwa weszła najpierw do obiegu kupieckiego, a status prawny otrzymała dopiero w umowie z 7 listopada 1860 r., w której Philippe uzyskał szersze pełnomocnictwo, a jego nazwisko zostało jednoznacznie wprowadzone do firmy Patek Philippe et Cie.
Dobrze pokazuje to rok Wielkiej Wystawy. W londyńskim katalogu z 1851 r. przedsiębiorstwo figurowało jeszcze jako Patek, P. & Co.
Czy królowa Wiktoria kupiła zegarek Patek Philippe?
Pod tą właśnie nazwą, Patek, P. & Co., firma wystąpiła w szwajcarskiej części londyńskiej ekspozycji w 1851 r. Wyroby Patka oglądali królowa Wiktoria i książę Albert, a następnego dnia przysłali tam swoje dzieci. Archiwum przedsiębiorstwa przypisuje królowej zegarek nr 4710, kosztujący 612,50 franka.
Z czasem historia została ubarwiona. W popularnych biografiach Patek osobiście wręcza Wiktorii zegarek podczas wystawy, choć nie wspomina o tym ani Semenenko, ani oficjalny katalog. Królewska wizyta wystarczyła firmie do osiągnięcia celu. Nazwisko Patka zaczęło być kojarzone z europejskim dworem i najwyższą jakością genewskiego zegarmistrzostwa.
Jak Patek zdobywał klientów w Europie i Ameryce?
Patek podczas podróży do Nowego Jorku zatrzymał się w St. Nicholas Hotel. Był to wówczas najbardziej luksusowy hotel w mieście
Patek regularnie wyjeżdżał z Genewy z gotowymi zegarkami i próbkami. Odwiedzał pośredników, zbierał zamówienia oraz porównywał oczekiwania klientów w różnych krajach. Wystawy przemysłowe dawały mu coś więcej niż możliwość sprzedaży kilku egzemplarzy. Nagrody przyznawane przez międzynarodowe jury trafiały później na papier firmowy i fasadę zakładu, gdzie przez kolejne lata pracowały na reputację producenta.
Najdłuższą wyprawę odbył na przełomie 1854 i 1855 r. w Stanach Zjednoczonych, pokonując w ciągu 86 dni około 4500 mil. W Filadelfii sprzedał dziewięć zegarków, z Waszyngtonu wyjechał bez zamówień. Rynek amerykański oczekiwał niższych cen i czasomierzy bardziej praktycznych niż bogato dekorowane wyroby zamawiane przez europejską arystokrację. Klienci interesowali się również funkcjami umożliwiającymi mierzenie krótkich odcinków czasu.
Przed żoną zataił, jak ta podróż naprawdę wygląda. Po drodze zdarzyły się napad, pożar, wykolejenie pociągu, unieruchomiony parowiec i zamiecie, a do Marie szły w tym czasie listy opisujące spokojny objazd Wysp Brytyjskich. Rzeczywiste relacje wysyłał wyłącznie do współpracowników w Genewie.
Jak działała produkcja zegarków Patek Philippe?
Pierwszy zakład Patka i Czapka korzystał z genewskiego systemu établissage. Produkcję dzielono między wiele niezależnych warsztatów, a firma przyjmująca zamówienie koordynowała ich pracę. Kilku własnych pracowników opłacano od wykonanej sztuki.
Punktem wyjścia była ébauche, czyli surowa baza mechanizmu z płytami, mostkami i częścią przekładni. Do jej uruchomienia potrzeba było jeszcze wychwytu, sprężyny, regulatora oraz wielu godzin obróbki i regulacji. Wychwyt przekazuje energię ze sprężyny napędowej w równych porcjach, dzięki czemu mechanizm nie rozwija jej od razu, a wskazówki przesuwają się w ustalonym tempie. Kalibrem nazywa się określony typ i układ mechanizmu.
Koperty, tarcze, emaliowane miniatury i grawerunki powstawały w kolejnych warsztatach. Gotowe części wracały do firmy, gdzie zegarek składano, regulowano i kontrolowano. System dawał dostęp do najlepszych specjalistów w Genewie, ale uzależniał producenta od terminów podwykonawców i utrudniał zachowanie jednakowej jakości.
Pod kierunkiem Philippe’a zakład stopniowo się mechanizował. Od 1847 r. rozwijano własne narzędzia i pracowano nad większą wymiennością części. W 1853 r. wewnątrz firmy wykonywano już własne kalibry, ébauches i wychwyty, prowadzono też wykańczanie oraz regulację. Koperty, emalię, grawerunek i giloszowanie, czyli wycinanie w metalu regularnych, powtarzalnych wzorów dekoracyjnych, nadal zamawiano u zewnętrznych rzemieślników.
W 1867 r. Patek Philippe i Vacheron Constantin były jedynymi dwiema genewskimi firmami, które mechanicznie wytwarzały ébauches na własny użytek. Przedsiębiorstwo Patka przeszło więc od rozproszonego systemu zamówień do częściowo zintegrowanej fabryki, chociaż nigdy nie wykonywało wszystkich elementów wyłącznie pod jednym dachem.
Czy Antoni Patek był hrabią i polskim arystokratą?
Zegarek Patek Philippe pierwotnie należał do założyciela, Adriena Philippe’a, i został podarowany jego córce Louise z okazji jej ślubu z Josephem Antoine’em Bénassy’m.
Według często powtarzanej historii papież Pius IX nadał Patkowi tytuł hrabiego. Papieskiego breve nikt dotąd nie odnalazł. Sama opowieść mówi jednak sporo o tym, jak Patek budował swój wizerunek. Formy „de Patek” i „de Prawdzic”, herbowa identyfikacja, kontakty z Czartoryskimi i zmartwychwstańcami brzmiały w rozmowie z zamożnym klientem zupełnie inaczej niż nazwisko emigranta handlującego zegarkami. W branży, w której sprzedawano także prestiż, było to narzędzie pracy.
Pochodził z drobnej szlachty, a jego pozycja majątkowa była w całości wynikiem sukcesu odniesionego na emigracji. W testamencie sporządzonym 18 stycznia 1877 r. zapisał 200 tys. franków córce i 250 tys. synowi, a pozostałą część majątku żonie. Zmarł 1 marca 1877 r. w Genewie i został pochowany na cmentarzu Châtelaine, gdzie zachował się jego grób.
Bibliografia:
- N. Beaud, La mécanisation de l’horlogerie genevoise (1750-1914), Université de Genève, 2023.
- F. Czapek, Słów kilka o zegarmistrzowstwie ku użytku zegarmistrzów i publiczności, Lipsk 1850.
- B. Czapla, Polacy w Szwajcarii po upadku powstania listopadowego. Dokumenty/Papiery Dozoru Polskiego w Genewie jako źródło do badań nad działalnością polskich emigrantów w Szwajcarii, 2020, s. 31-42.
- B. Czapla, Kontakty Antoniego Patka ze zmartwychwstańcami, „Biografistyka Pedagogiczna”, 2023, nr 3, s. 53-62.
- H. Florkowska-Frančić, Polskie początki firmy Patek-Philippe, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki”, 1985, nr 1, s. 131-152.
- N. Foulkes, Yours faithfully: Antoine Norbert de Patek, „Patek Philippe Magazine”, 2021, s. 66-69.
- W. Głębocki, Zegarmistrzowie warszawscy XIX wieku, Warszawa 1992.
- A. Patek i F. Czapek, Ogłoszenie dotyczące zabezpieczeń przed falsyfikatami, „Trzeci Maj”, 21 czerwca 1843 r.
- Księga pamiątkowa w 50-letnią rocznicę Powstania Roku 1830, Lwów 1881, wykaz odznaczonych Krzyżem Wojskowym Virtuti Militari.
Lubisz czytać nasze historie?
Na historia.org.pl codziennie opowiadamy dzieje Polski i świata tak, jak na to zasługują - rzetelnie, pasjonująco, z szacunkiem do faktów. Ale żadna opowieść nie przetrwa bez tych, którzy chcą jej słuchać i ją wspierać.
Postaw nam wirtualną kawę - to darowizna, która realnie pomaga nam działać dalej. To dzięki takim gestom możemy nadal pisać o zwycięstwach, bohaterach i wydarzeniach, które zbudowały naszą tożsamość.
