Historia GTA. Jak szkocka gra o policjantach stała się najgłośniejszą serią na świecie


20 maja 1997 r. lord Campbell of Croy zapytał brytyjski rząd o grę komputerową, która nie trafiła jeszcze do sprzedaży. Kilka miesięcy później Grand Theft Auto leżało już w sklepach z kategorią 18, a za sprzedanie go osobie poniżej 18. roku życia groziło do sześciu miesięcy więzienia. Grę zrobiło niewielkie studio z Dundee na wschodnim wybrzeżu Szkocji, znane wcześniej z sympatycznych Lemmings. W czwartek 19 listopada 2026 r. o północy czasu lokalnego ukazała się Grand Theft Auto VI, a seria, która zaczynała od widoku z lotu ptaka na kanciaste samochodziki, rozeszła się dotąd w blisko 480 mln egzemplarzy.

Kto stworzył GTA i gdzie powstała pierwsza część?

Grand Theft Auto - miasto oglądane z góry, kradzieże samochodów i policyjne pościgi

Pierwsze GTA stworzyło DMA Design, studio, które pod koniec lat 80. założył w Dundee miejscowy programista David Jones. Firma zasłynęła Lemmings, logiczną grą o stadku stworków, które trzeba bezpiecznie doprowadzić do wyjścia z planszy. Jones był zapalonym miłośnikiem samochodów, a w jego studiu od 1993 r. krążył pomysł wyścigów oglądanych z góry. W styczniu 1995 r. zespół zebrał się, żeby z tego pomysłu zrobić grę pod roboczym tytułem Race’n’Chase, czyli „wyścig i pościg”. Pieniądze i dystrybucję zapewniło BMG Interactive, growe ramię niemieckiego koncernu Bertelsmann, a po stronie wydawcy projekt wspierał młody Anglik Sam Houser.

Początkowo gracz mógł stanąć po obu stronach prawa, uciekając przed policją albo ścigając złodziei radiowozem. David Jones wspominał później, że nikt w zespole nie chciał grać policjantami, więc porzucono tę możliwość i skupiono się na roli przestępcy. Ta decyzja ustawiła całą serię. Gracz dostawał punkty za przestępstwa, między innymi za rozjeżdżanie przechodniów, mógł wyciągnąć kierowcę z dowolnego auta i odjechać, a policja zamieniła się w przeszkodę, którą trzeba zgubić w plątaninie ulic. Pomiędzy zadaniami miasto stało otworem. Radio było przypisane do samochodu, więc po przesiadce do innego auta zmieniała się też stacja.

David Jones (fot. jon jordan, CC BY 2.0)

Gra trafiła do sklepów pod koniec 1997 r., w wersjach na PC i PlayStation. Do uruchomienia wersji komputerowej wystarczał procesor 486 DX4 i 16 MB pamięci RAM. Rozgrywała się w trzech miastach, Liberty City wzorowanym na Nowym Jorku, Vice City wzorowanym na Miami i San Andreas wzorowanym na San Francisco. Jones wybrał te metropolie z myślą o rynku, a twórcy pytani o inspiracje wymieniali filmy, od Wściekłych psów Tarantino po Francuskiego łącznika. Dan Houser, młodszy brat Sama i później główny scenarzysta serii, nazwał GTA spojrzeniem z zewnątrz na Amerykę, którą Brytyjczycy znali z ogromnej ilości amerykańskich mediów. Świat gry miał pokazywać Stany Zjednoczone tak, jakby oglądało się je wyłącznie przez filmy i reklamy.

Ton był od początku prowokacyjny. Plik dołączony do dema obiecywał w pełnej wersji ponad 200 misji, więcej krwi i zakonnice z gitarami, „jeśli pogoda pozwoli”, a „Official UK PlayStation Magazine” dał grę na okładkę z hasłem „Crime Does Pay”, czyli „przestępstwo się opłaca”. Lord Campbell pytał rząd także o tę okładkę. W lutym 1998 r. temat wrócił w Izbie Lordów w debacie o ustawie o nagraniach wideo z 1984 r., uchwalonej po panice wokół brutalnych horrorów na kasetach, które prasa ochrzciła „video nasties”. Lord przytoczył reportaż „Sunday Timesa”, w którym 15-latek bez trudu kupił GTA w kilku sklepach.

GTA 2 i miasto siedmiu gangów

Grand Theft Auto 2 - miasto oglądane z góry, kradzieże samochodów i policyjne pościgi

Druga część ukazała się w październiku 1999 r. już pod szyldem Rockstar Games, nowojorskiej wytwórni, w której pracowali bracia Houserowie. Zamiast karykatur prawdziwych metropolii gracz dostał Anywhere City, ponure miasto bliżej nieokreślonej przyszłości, podzielone na trzy dzielnice i rozdrapane przez siedem gangów. Szefowie gangów zlecali zadania przez telefony w budkach, a nowy system szacunku sprawiał, że zlecenia miały swoją cenę. Praca dla jednej grupy podnosiła pozycję gracza u niej i psuła stosunki z rywalami, których ludzie zaczynali strzelać na widok bohatera. Wybór zleceniodawcy zmieniał więc zachowanie całych dzielnic. Kolejna część porzuciła retrofuturystyczne Anywhere City i wróciła do miasta przypominającego prawdziwą Amerykę.

Co zmieniło GTA III?

GTA III przeniosło gracza na ulice trójwymiarowego Liberty City

DMA Design trafiło w 1999 r. do amerykańskiego koncernu Take-Two Interactive, właściciela Rockstar Games, a prace nad trzecią częścią prowadził zespół w Edynburgu. W 2002 r. studio przemianowano na Rockstar North. Dan Houser przyznawał później, że najbardziej naiwnym pomysłem ekipy było założenie, iż wystarczy przenieść dawne GTA w trzy wymiary. Sam Houser chciał zrobić pierwszy interaktywny film gangsterski, czyli grę w gatunku, który od czasów prohibicji żywił się legendą Ala Capone i jego naśladowców. GTA III ukazało się w październiku 2001 r. na PlayStation 2 i postawiło gracza na ulicy, z kamerą tuż za plecami bohatera. Ulice, które w poprzednich częściach były szarymi pasami widzianymi z góry, nagle miały skrzyżowania z ograniczoną widocznością, zaułki, estakady kolejki i rampy, z których dało się wyskoczyć autem.

Liberty City nie było już prostą kopią Nowego Jorku. Twórcy złożyli je z kilku amerykańskich miast, od Chicago i Pittsburgha po Detroit, Filadelfię i Nowy Jork, jako stare postindustrialne miasto. Gracz zaczynał w portowej dzielnicy Portland, przypominającej Brooklyn albo Queens, potem przeprawiał się do drapaczy chmur Staunton Island, a na końcu do bogatych przedmieść. Kolejne wyspy otwierały się wraz z fabułą, więc awans bohatera w przestępczym półświatku dało się dosłownie zobaczyć na mapie.

Bohater nie odzywał się ani słowem. Houser tłumaczył, że zespołowi brakowało wtedy technologii i pewności siebie, żeby dać mu głos, i nazywał to kompromisem, którego później żałowano. Za to miasto mówiło bez przerwy. Kilka stacji radiowych grało muzykę od klasyki po hip-hop, a scenarzysta i prowadzący Lazlow Jones razem z Danem Houserem pisali audycje, które brzmiały jak prawdziwe radio. W talk-show na antenie Chatterbox zadzwoniła słuchaczka Maria, żeby poskarżyć się na chłopaka, a tym chłopakiem był bohater gry. Houser chciał, żeby muzyka była częścią samego miasta i żeby gracze przywiązywali się do piosenek, których wcześniej nigdy nie słyszeli.

Houser wspominał, że na targach E3 w 2001 r. nikt się grą nie przejmował, a pierwsze pokazy były dla zespołu rozczarowujące. Potem przyszedł 11 września. Nowojorskie biuro Rockstara stało niedaleko Ground Zero i przez pewien czas nie dało się w nim pracować, więc premierę przesunięto o kilka tygodni. Zmiany w grze były kosmetyczne. Radiowozy przemalowano, żeby nie wyglądały jak samochody nowojorskiej policji, samolot przestał przelatywać za wieżowcem, wypadła też misja nawiązująca do terrorystów i kilka kwestii przechodniów. Popularna legenda dorzuca do tej listy postać rewolucjonisty Darkela, ale Darkela wycięto kilka miesięcy przed premierą, a jego misje nigdy nie zostały ukończone.

Dlaczego w GTA bawiono się także poza misjami?

Dan Houser powtarzał, że w GTA III chodziło o wolność, a przemoc była jej skutkiem ubocznym. Misje działały jak ciąg krótkich historii, które przeprowadzały gracza przez całą mapę, ale nie zatrzymywały miasta. Pomiędzy zleceniami na ulicach toczył się ruch, a przechodnie kłócili się z kierowcami. Policja reagowała na przestępstwa gracza, a kolejne gwiazdki na liczniku poszukiwań zwiększały skalę pościgu. Przy jednej gonił go pojedynczy radiowóz, przy sześciu na ulice wyjeżdżało wojsko. Pościg można było sprowokować celowo, tylko po to, żeby sprawdzić, jak długo da się uciekać, a lakiernia zmieniająca kolor auta pozwalała zgubić policję.

Granicę tej swobody wyznaczano metodą prób. Obbe Vermeij, dyrektor techniczny gry, w trakcie prac dał graczom jedną gwiazdkę poszukiwań za przejazd na czerwonym świetle. Pomysł nie spodobał się reszcie zespołu, więc szybko go usunął. Ostatecznie policja reagowała na przestępstwa, a przejazd na czerwonym świetle uchodził graczowi na sucho.

O tym, w co się gra, decydował też ukradziony pojazd. Za kierownicą taksówki można było wozić klientów, radiowóz uruchamiał zadania ścigania przestępców, karetka misje ratunkowe, a wóz strażacki gaszenie pożarów. Długie przejazdy, które w innych grach nużyły, w Liberty City sprawiały przyjemność, bo samo prowadzenie auta z ulubioną stacją w radiu było osobną zabawą.

Vice City, czyli lata 80. w neonach

Mapa w GTA Vice City

Rok później, w październiku 2002 r., Rockstar przeniósł akcję do 1986 r. i do Vice City, tym razem w całości wzorowanego na Miami. W Rockstarze przyznawano później, że żadna inna gra studia nie pokazywała swoich inspiracji tak otwarcie. Od pierwszych minut przywodziła na myśl Człowieka z blizną z Alem Pacino i serial Policjanci z Miami. Jednego z bohaterów, Lance’a Vance’a, zagrał Philip Michael Thomas, czyli detektyw Tubbs z Policjantów z Miami.

Tommy Vercetti był pierwszym głównym bohaterem serii, który mówi w grze. Głosu użyczył mu Ray Liotta, gwiazda Chłopców z ferajny, który nagrał swoje kwestie w mniej więcej cztery dni. Houser po latach żartował, że jego scenariusz był okropny, a Liotta sprawił, że brzmiał dobrze. W grach z czasów PlayStation 2 Rockstar chciał, żeby gracz czuł się jak gwiazda własnego filmu, i dlatego obsadzał w nich hollywoodzkich aktorów. Tommy wychodzi z więzienia, trafia w zasadzkę podczas transakcji narkotykowej i krok po kroku buduje własne imperium. Gra przełożyła ten awans na rozgrywkę. Gracz kupował nieruchomości, od klubu nocnego po wytwórnię filmową i drukarnię fałszywych pieniędzy, a kupione biznesy otwierały nowe zadania i zaczynały przynosić stały dochód.

Vice City dało też graczom motocykle i helikoptery, więc miasto można było oglądać z siodełka ścigacza i z powietrza. Największą legendą stała się jednak muzyka. Licencjonowane utwory pojawiały się już w GTA III, gdzie jedna ze stacji grała muzykę z Człowieka z blizną, ale Vice City znacznie rozbudowało ten pomysł i uczyniło przeboje lat 80. jednym z głównych sposobów odtworzenia epoki. W radiu leciało ponad osiem godzin nagrań, od Michaela Jacksona po Grandmaster Flasha, a soundtrack wydano na siedmiu płytach CD. Neonowe, nadmorskie Vice City wyglądało też dużo pogodniej niż ponure Liberty City z poprzedniej części.

San Andreas, czyli cały stan na jednej płycie

Sam Houser tłumaczył kolejny wybór prosto. Po Miami lat 80. przyszła kolej na gangi Bloods i Crips oraz kulturę ulicznych gangów Los Angeles z początku lat 90. GTA: San Andreas ukazało się w październiku 2004 r., a jego bohaterem jest Carl Johnson, który w 1992 r. wraca z Liberty City do Los Santos na pogrzeb matki, zastrzelonej z przejeżdżającego samochodu. Jego dawny gang z Grove Street traci terytorium, ulice niszczy crack, a skorumpowani policjanci z oddziału oficera Tenpenny’ego, któremu głosu użyczył Samuel L. Jackson, trzymają go w szachu groźbą oskarżenia o morderstwo.

Fabuła nawiązuje do prawdziwych wydarzeń w Los Angeles, od wojny gangów i epidemii cracku po skandal w policyjnej jednostce Rampart i zamieszki z 1992 r., które wybuchły po uniewinnieniu policjantów oskarżonych o pobicie Rodneya Kinga. Rockstar konsultował świat gry z ludźmi z Los Angeles, w tym z producentem hip-hopowym DJ Pooh. Animatorzy dbali nawet o to, żeby ludzie z Grove Street poruszali się inaczej niż rywale z fioletowych Ballas. Jedną ze stacji radiowych prowadził Chuck D z Public Enemy. CJ chodził na siłownię, musiał jeść, a od nadmiaru fast foodów tył, więc nawet sylwetka bohatera zależała od tego, jak gracz spędzał czas między misjami.

Tym razem mapą był cały fikcyjny stan, ale gra odsłaniała go stopniowo. Kto próbował wcześniej przejechać most do San Fierro, dostawał na karku cztery gwiazdki poszukiwań. Dalsze regiony odblokowywały się wraz z postępem fabuły. Po jednym z jej zwrotów CJ trafia z Los Santos do Angel Pine, małej miejscowości u stóp góry Chiliad. Traci broń i oparcie w swoim gangu. Znajome ulice zastępują leśne drogi, farmy i górskie serpentyny, a zamiast wojny o dzielnice przychodzą napady z Cataliną, kuzynką jednego z sojuszników CJ-a, w miasteczkach Red County i wyścigi po bezdrożach. Dopiero potem gra prowadzi go do San Fierro wzorowanego na San Francisco i do Las Venturas wzorowanego na Las Vegas.

San Andreas przyniosło też aferę, przez którą gra zniknęła z półek większości dużych sklepów. W kodzie gry zostawiono wyłączoną minigrę erotyczną, nazwaną później Hot Coffee. Dwa dni po premierze wersji na PC, w czerwcu 2005 r., fani udostępnili program, który ją odblokowywał. Amerykańska organizacja ESRB, nadająca grom kategorie wiekowe, zmieniła oznaczenie z M (od 17 lat) na AO (tylko dla dorosłych), a większość sieci handlowych przestała sprzedawać grę. Rockstar wypuścił wersję bez ukrytego kodu, a w 2006 r. zawarł ugodę z Federalną Komisją Handlu, która zobowiązała wydawcę do ujawniania na opakowaniach i w reklamach treści, których wcześniej nie pokazano instytucji nadającej kategorie. Grzywny nie było. Dan Houser nazywał po latach tę aferę wyczerpującą i przygnębiającą.

Czy GTA powoduje agresję?

Na początku XXI w. GTA stało się w Stanach Zjednoczonych symbolem sporu o gry wideo. Adwokat Jack Thompson nazywał je „symulatorem morderstw” i pozywał twórców oraz sklepy, grę krytykowali senatorowie Hillary Clinton i Joseph Lieberman, a Kalifornia w 2005 r. uchwaliła zakaz sprzedaży „brutalnych gier” nieletnim. W 2011 r. Sąd Najwyższy USA stosunkiem głosów 7 do 2 uchylił tę ustawę, uznając, że gry, podobnie jak książki i filmy, chroni Pierwsza Poprawka.

Dziesięcioletnie badanie 500 nastolatków, zatytułowane Growing Up with Grand Theft Auto, nie potwierdziło prostej zależności, w której częstszy kontakt z brutalnymi grami oznacza więcej agresji. Po latach najbardziej agresywna okazała się grupa, która grała umiarkowanie, ale regularnie. Osoby, które zaczynały od największych dawek, z czasem mocno je ograniczyły. Badanie wykazało związek statystyczny, ale samo nie dowodzi, że to gry spowodowały wzrost agresji.

GTA IV, czyli Liberty City na serio

GTA IV ukazało się 29 kwietnia 2008 r. na PlayStation 3 i Xboxa 360 i wróciło do Liberty City, tym razem znacznie bliższego Nowemu Jorkowi. Zespół przeglądał dane ze spisu ludności, żeby ustalić, gdzie w dzielnicy wzorowanej na Queens powinno mieszkać więcej Chińczyków, a przechodnie mówili na ulicach po rosyjsku, hiszpańsku i chińsku. Twórcy tłumaczyli, że szukają „esencji miejsca”. Przy grze pracowało ponad tysiąc osób przez ponad trzy i pół roku.

Największą zmianę czuło się w dłoniach. System animacji Euphoria pozwalał postaciom dynamicznie reagować na uderzenia, upadki i potrącenia. Przechodzień potrącony autem przetaczał się przez maskę, a bohater po zderzeniu czołowym wylatywał przez przednią szybę. Osobno zmieniono prowadzenie samochodów, które zyskały wagę i bezwładność, a uszkodzone zwalniały. Jedni chwalili głębię prowadzenia, dla innych auta były zbyt ciężkie.

Bohaterem jest Niko Bellic, weteran wojny na Bałkanach, który przypływa do Liberty City skuszony opowieściami kuzyna Romana o amerykańskim bogactwie. Gra nie nazywa jego narodowości wprost, ale matka Nika ma na imię Milica, a on sam wtrąca serbskie zwroty w rodzaju „Zdravo, burazeru”. W Belgradzie zauważono to od razu. Dziennik „Politika” pisał 9 maja 2008 r., że Serbowie wreszcie doczekali się głównego bohatera w amerykańskiej rozrywce, tyle że jest nim zabójca i przemytnik.

Centrum życia Nika stał się telefon komórkowy. Przez telefon przychodziły zlecenia, a przyjaciele dzwonili z zaproszeniem na kręgle, rzutki, bilard albo do baru. Zaniedbany kumpel się obrażał, a dobre relacje dawały przywileje, na przykład pomoc w akcji. W kafejkach internetowych Niko sprawdzał pocztę i przeglądał portal randkowy. Z poziomu telefonu można było też wejść do gry wieloosobowej przez internet, z kilkunastoma trybami do wyboru. Opowieść była mroczniejsza niż w San Andreas i części fanów ten ton nie przypadł do gustu. Dan Houser po latach łączył go z własnym życiem w Nowym Jorku, gdzie był wtedy samotny i nieszczęśliwy.

W pierwszym tygodniu GTA IV rozeszło się w około 6 mln egzemplarzy. W 2009 r. Rockstar pokazał to samo miasto z dwóch innych perspektyw. W The Lost and Damned gracz kierował Johnnym Klebitzem, wiceszefem rozpadającego się gangu motocyklowego, w ponurej opowieści z rockiem i metalem w radiu. The Ballad of Gay Tony wprowadzało w świat nocnych klubów Algonquin, dzielnicy wzorowanej na Manhattanie, gdzie Luis Lopez pilnuje interesów podupadającego właściciela klubów Tony’ego Prince’a. Wszystkie trzy historie toczą się w tym samym czasie, a ich bohaterowie mijają się w tych samych scenach, więc dopiero razem odsłaniają, kto stał za wydarzeniami, które Niko oglądał tylko z jednej strony.

GTA V i GTA Online

Okładka GTA V

Dan Houser mówił wprost, że „GTA to Ameryka”. Skoro czwórka była klasyczną nowojorską opowieścią, to wydana 17 września 2013 r. piątka miała pokazać kres amerykańskiego snu. Akcja wróciła do Los Santos i otaczającego je hrabstwa Blaine, a gracz po raz pierwszy w serii przełączał się w trakcie gry między trzema bohaterami. Michael De Santa to emerytowany złodziej, znudzony życiem w willi i skłócony z rodziną. Franklin Clinton pochodzi z biednego południa miasta, a Trevor Philips, nieobliczalny kryminalista, mieszka w przyczepie na pustyni.

Przełączanie się między nimi zmieniło rytm gry. Po przeskoku gracz trafiał w środek dnia drugiej postaci, w miejsce, którego sam nie wybierał, trochę jak przy przełączaniu kanałów w telewizji. W wielkich skokach, które stały się osią fabuły, najpierw planowało się akcję i dobierało wspólników, a potem w trakcie napadu przeskakiwało między strzelcem w samochodzie a snajperem na odległym dachu. Satyra celowała w polityków lewicy i prawicy, bary szybkiej obsługi, miłośników jogi, branżę gier i samych graczy. Najcięższą sceną gry jest misja By the Book, w której Trevor torturuje zatrzymanego na zlecenie federalnych agentów, a scenariusz nie daje możliwości odmowy. W Polsce Olaf Szewczyk wystawił grze w „Polityce” ocenę 1/6 w recenzji „Warsztat oprawcy”, a krytycy zarzucali mu niezrozumienie konwencji.

GTA V zarobiło miliard dolarów w trzy dni, a Take-Two ogłosiło, że żaden produkt rozrywkowy nie osiągnął tej sumy szybciej. Dwa tygodnie po premierze, 1 października 2013 r., wystartowało GTA Online, w którym własne postacie graczy dzieliły Los Santos z innymi ludźmi. Start był trudny, ale Rockstar przez lata dokładał nowe zadania, a w marcu 2015 r. wprowadził długo zapowiadane wieloosobowe skoki. Każdy członek ekipy miał w nich własną rolę, od prowadzenia auta po osłanianie reszty, więc powodzenie napadu zależało od zgrania ludzi po drugiej stronie ekranu. Zarobione pieniądze gracze wydawali na mieszkania i garaże, a z czasem na kluby nocne czy bunkry, które otwierały kolejne zadania i interesy. GTA Online przechodziło razem z GTA V na kolejne generacje konsol, aż po PlayStation 5 i Xbox Series X|S, a serwery dla PlayStation 3 i Xboksa 360 zamknięto w grudniu 2021 r.

Obok oficjalnego GTA Online rozwinęły się niezależne serwery GTA V, uruchamiane dzięki modyfikacji FiveM. Na serwerach role-play gracze odgrywali wybrane postacie, policjantów, ratowników czy taksówkarzy, często przez wiele godzin. W GTA III podobne zajęcia były krótkimi zadaniami za kierownicą radiowozu czy karetki. 29 stycznia 2023 r. FiveM osiągnęło blisko 270 tys. jednocześnie grających osób. Rockstar w 2015 r. blokował twórców tej modyfikacji, a w sierpniu 2023 r. kupił ich zespół Cfx.re.

Kiedy premiera GTA VI?

Rozgrywka z Grand Theft Auto VI

Grand Theft Auto VI ukazuje się 19 listopada 2026 r. o północy czasu lokalnego na PlayStation 5 i Xbox Series X|S. Rockstar dwukrotnie przesuwał premierę, najpierw z 2025 r. na 26 maja 2026 r., a potem na listopad. Bohaterami są Lucia i Jason, para przestępców, którzy po nieudanym skoku wplątują się w spisek obejmujący cały stan. Przy produkcji pracuje cała sieć studiów Rockstara, a sercem serii pozostaje edynburskie Rockstar North, dawne DMA Design.

Gra wraca do Vice City, które seria ostatni raz odwiedziła w 2006 r. w wydanym na konsole przenośne Vice City Stories. W 1997 r. było jednym z trzech miast oglądanych z lotu ptaka, a w 2002 r. neonową pocztówką z lat 80. Teraz jest współczesną metropolią w fikcyjnym stanie Leonida, wzorowanym na Florydzie. Pokazane dotąd zwiastuny parodiują media społecznościowe i kulturę influencerów. W porównaniu z Vice City z 2002 r. zmieniła się więc również epoka, z której twórcy czerpią materiał do satyry. W Dundee, gdzie powstała pierwsza część, Rockstar ma dziś znowu własne studio.

Bibliografia:

Publikacje:

  1. Chojnacki M.M., Estetyka sprawczości w grach wideo, Łódź 2022.
  2. Coyne S.M., Stockdale L., Growing Up with Grand Theft Auto: A 10-Year Study of Longitudinal Growth of Violent Video Game Play in Adolescents, „Cyberpsychology, Behavior, and Social Networking” 24(1)/2021, s. 11-16.
  3. Frasca G., Sim Sin City: some thoughts about Grand Theft Auto 3, „Game Studies” 3(2)/2003.
  4. Lopičić V., GTA IV: Breaking or Making a Stereotype? Video Game as Propaganda, „Belgrade BELLS” 1/2009, s. 211-220.
  5. Miller K., The Accidental Carjack: Ethnography, Gameworld Tourism, and Grand Theft Auto, „Game Studies” 8(1)/2008.
  6. Wills J., „Ain’t the American Dream Grand”: Satirical Play in Rockstar’s Grand Theft Auto V, „European Journal of American Studies” 16(3)/2021.

Akty prawne i orzeczenia:

  1. Brown v. Entertainment Merchants Association, 564 U.S. 786 (2011).
  2. Federal Trade Commission, In the Matter of Take-Two Interactive Software, Inc. and Rockstar Games, Inc., Decision and Order, Docket No. C-4162, 17 lipca 2006 r.

Źródła internetowe:

  1. Boyer B., Product: Grand Theft Auto IV Using NaturalMotion’s Euphoria, Game Developer, 29 czerwca 2007 r., https://gamedeveloper.com/game-platforms/product-i-grand-theft-auto-iv-i-using-naturalmotion-s-euphoria (dostęp 18 listopada 2026 r.).
  2. Cifaldi F., Grand Theft Auto III’s Dan Houser Reflects On Game’s 10th Anniversary, Game Developer, 2011, https://gamedeveloper.com/business/-em-grand-theft-auto-iii-em-s-dan-houser-reflects-on-game-s-10th-anniversary (dostęp 18 listopada 2026 r.).
  3. DMA Design, Grand Theft Auto - README (demo), 1997, https://discmaster.textfiles.com/file/24019/1998-03_Disc_3.12.iso/GTA8/README.DOC/README.pdf (dostęp 18 listopada 2026 r.).
  4. Federal Trade Commission, Analysis of Proposed Consent Order to Aid Public Comment, czerwiec 2006 r., https://www.ftc.gov/sites/default/files/documents/cases/2006/06/0523158take-twointeractiveandrockstaranalysis.pdf (dostęp 18 listopada 2026 r.).
  5. Game Developer, GTA Steals $1 Billion In First Three Days Of Release, 2013, https://gamedeveloper.com/business/gta-steals-1-billion-in-first-three-days-of-release (dostęp 18 listopada 2026 r.).
  6. GameSpot, Dan Houser Opens Up About Grand Theft Auto III, 2011, https://gamespot.com/articles/dan-houser-opens-up-about-grand-theft-auto-iii/1100-6341347/ (dostęp 18 listopada 2026 r.).
  7. GameSpot, Grand Theft Auto 4’s Open World Is Still Excellent, https://www.gamespot.com/articles/grand-theft-auto-4s-open-world-is-still-excellent-/1100-6458753/ (dostęp 18 listopada 2026 r.).
  8. GameSpot, Grand Theft Auto: San Andreas Review, 2004, https://gamespot.com/reviews/grand-theft-auto-san-andreas-review/1900-6111345/ (dostęp 18 listopada 2026 r.).
  9. GameSpot, Grand Theft Auto: Vice City Preview, 2002, https://www.gamespot.com/articles/grand-theft-auto-vice-city-preview/1100-2880126/ (dostęp 18 listopada 2026 r.).
  10. GameSpot, Grand Theft Auto: Vice City Video Review (PC), 2003, https://www.gamespot.com/videos/grand-theft-auto-vice-city-video-review/2300-6028890/ (dostęp 18 listopada 2026 r.).
  11. GameSpot, GTA is America „viewed only through movies and advertising”, 2011, https://www.gamespot.com/articles/gta-is-america-viewed-only-through-movies-and-advertising/1100-6341606 (dostęp 18 listopada 2026 r.).
  12. GameSpot, GTAIV shatters records with $500M in week-one sales, 2008, https://gamespot.com/6190520/ (dostęp 18 listopada 2026 r.).
  13. GamesRadar, Grand Theft Auto IV review, 2008, https://www.gamesradar.com/uk/grand-theft-auto-iv-2/4 (dostęp 18 listopada 2026 r.).
  14. GamesRadar, GTA 3 originally gave players a wanted level for running a red light, but „This was not popular with the team,” so a developer „quickly removed it”, 2025, https://gamesradar.com/games/grand-theft-auto/gta-3-originally-gave-players-a-wanted-level-for-running-a-red-light-but-this-was-not-popular-with-the-team-so-a-developer-quickly-removed-it (dostęp 18 listopada 2026 r.).
  15. GamesRadar, Rockstar joins forces with one of the biggest names in GTA RP, 2023, https://www.gamesradar.com/rockstar-joins-forces-with-one-of-the-biggest-names-in-gta-rp (dostęp 18 listopada 2026 r.).
  16. GamesRadar, Sam Houser: „GTA IV crazier than ever”, https://gamesradar.com/sam-houser-gta-iv-crazier-than-ever/3 (dostęp 18 listopada 2026 r.).
  17. GamesRadar, The making of Grand Theft Auto - From Race ‚n’ Chase to GTA, https://www.gamesradar.com/making-of-grand-theft-auto/2 (dostęp 18 listopada 2026 r.).
  18. Gamewatcher, Grand Theft Auto IV review, 2008, https://www.gamewatcher.com/grand-theft-auto-iv/review (dostęp 18 listopada 2026 r.).
  19. Hammond S., Grand Theft Auto Begins, 25 października 2018 r., https://www.stevehammond.org/dmadesign/2018/10/25/gta_begins.html (dostęp 18 listopada 2026 r.).
  20. HL Deb 20 May 1997 vol 580 c258, https://api.parliament.uk/historic-hansard/lords/1997/may/20/grand-theft-auto-computer-game (dostęp 18 listopada 2026 r.).
  21. HL Deb 13 January 1998 vol 584 cc931-3, https://api.parliament.uk/historic-hansard/lords/1998/jan/13/computer-games-classification (dostęp 18 listopada 2026 r.).
  22. HL Written Answers 26 January 1998, Grand Theft Auto Computer Game, https://api.parliament.uk/historic-hansard/written-answers/1998/jan/26/grand-theft-auto-computer-game (dostęp 18 listopada 2026 r.).
  23. HL Deb 09 February 1998 vol 585 cc936-55, https://api.parliament.uk/historic-hansard/lords/1998/feb/09/video-recordings-act-1984 (dostęp 18 listopada 2026 r.).
  24. Insider Gaming, GTA 5 Sales Reach Almost 235 Million Copies Since Launch, listopad 2026 r., https://insider-gaming.com/gta-5-sales-reach-235-million-copies-since-launch/ (dostęp 18 listopada 2026 r.).
  25. MCV/Develop, How 9/11 affected the Grand Theft Auto legacy, https://www.mcvuk.com/business/how-9-11-affected-the-grand-theft-auto-legacy (dostęp 18 listopada 2026 r.).
  26. PC Gamer, GTA: Episodes from Liberty City review, https://www.pcgamer.com/gta-episodes-from-liberty-city-review/ (dostęp 18 listopada 2026 r.).
  27. PC Gamer, Revisiting Grand Theft Auto 2, the weirdest GTA of them all, https://www.pcgamer.com/uk/revisiting-grand-theft-auto-2-the-weirdest-gta-of-them-all (dostęp 18 listopada 2026 r.).
  28. PC Gamer, Rockstar buys the makers of the GTA Online FiveM mod it banned 8 years ago, 2023, https://pcgamer.com/rockstar-buys-the-makers-of-the-gta-online-fivem-mod-it-banned-8-years-ago (dostęp 18 listopada 2026 r.).
  29. PC Gamer, Rockstar co-founder Dan Houser admits that his life in New York is why GTA 4’s story was so dark, https://www.pcgamer.com/games/action/i-was-single-and-miserable-rockstar-co-founder-dan-houser-admits-that-his-life-in-new-york-is-why-gta-4s-story-was-so-dark (dostęp 18 listopada 2026 r.).
  30. PC Gamer, Rockstar: Hot Coffee controversy was „draining and upsetting”, https://pcgamer.com/rockstar-hot-coffee-controversy (dostęp 18 listopada 2026 r.).
  31. PlayStation LifeStyle, PS3 Review - Grand Theft Auto: Episodes From Liberty City, 2010, https://www.playstationlifestyle.net/2010/04/28/ps3-review-grand-theft-auto-episodes-of-liberty-city/3 (dostęp 18 listopada 2026 r.).
  32. Rockstar Games, Grand Theft Auto VI, https://www.rockstargames.com/VI (dostęp 18 listopada 2026 r.).
  33. Rolling Stone, 20 Years Ago, „Grand Theft Auto: San Andreas” Perfectly Re-Created Nineties Los Angeles, 2024, https://rollingstone.com/culture/rs-gaming/grand-theft-auto-san-andreas-20-year-retrospective-1235143587 (dostęp 18 listopada 2026 r.).
  34. Serin K., GTA: Vice City’s writing was „awful,” Rockstar co-founder Dan Houser says, but acting icon Ray Liotta „made it sound good”, GamesRadar, 17 października 2026 r., https://www.gamesradar.com/games/grand-theft-auto/gta-vice-citys-writing-was-awful-rockstar-co-founder-dan-houser-says-but-acting-icon-ray-liotta-made-it-sound-good/ (dostęp 18 listopada 2026 r.).
  35. TechSpot, GTA 5 review: Unparalleled attention to detail, 2013, https://www.techspot.com/news/54027-gta-5-review-unparalleled-attention-to-detail.html (dostęp 18 listopada 2026 r.).
  36. Time Extension, Every Cancelled Grand Theft Auto Project, https://timeextension.com/features/the-grand-theft-auto-games-ports-and-expansions-we-never-got-to-play (dostęp 18 listopada 2026 r.).

Nie zgub nas w Google Co kwartał czyta nas prawie milion osób. Dodaj historia.org.pl do preferowanych źródeł. To jedno kliknięcie, a nasze artykuły częściej pojawią się w Twoich wynikach wyszukiwania.
Ten tekst był wart kawy? Bez paywalla, bez opłat - czytasz nas za darmo. Jeśli masz ochotę nam podziękować, postaw nam kawę. Każda bardzo nas cieszy. 10 zł 15 zł 25 zł

Opcja dodawania komentarzy została wyłączona.