Historia Haiti. Od perły Antyli do państwa bez państwa z polskimi akcentami |
Jedyne w dziejach wielkie powstanie niewolników, które doprowadziło do powstania trwałego, niepodległego państwa. Pierwsza czarna republika świata. I kilka tysięcy żołnierzy Legionów Polskich, których Napoleon wysłał za ocean, by tłumili cudzą walkę o wolność - a których potomkowie do dziś mieszkają w haitańskiej wiosce Cazale. Historia Haiti to opowieść o triumfie, za który zwycięzcy płacili przez następne sto kilkadziesiąt lat. Dosłownie: w gotówce, na konta francuskich banków.
Kim byli Tainowie i co zostało po nich na Hispanioli?
Krzysztof Kolumb ląduje na wyspie Hispaniola w 1492 roku
Zanim na horyzoncie pojawiły się hiszpańskie żagle, wyspę zamieszkiwali Tainowie, lud z grupy Arawaków, przybyły na Karaiby z Ameryki Południowej. To z ich języka pochodzi nazwa Ayiti - „ziemia wysokich gór”. Trafniejszej nazwy trudno szukać: trzy czwarte powierzchni dzisiejszego Haiti zajmują góry, z najwyższym szczytem Pic la Selle (2680 m n.p.m.).
Krzysztof Kolumb dotarł do wybrzeży wyspy 6 grudnia 1492 roku i nazwał ją La Isla Española - Hispaniola. Gdy w noc wigilijną flagowa Santa María osiadła na mieliźnie, z jej wraku zbudowano pierwszą osadę Europejczyków epoki kolumbijskiej w Ameryce La Navidad (Boże Narodzenie). Rok później Kolumb zastał go spalonym, a załogę wymordowaną - nie przetrwała do powrotu Kolumba w 1493 roku.
Liczebność Tainów w momencie kontaktu pozostaje przedmiotem sporu: szacunki wahają się od stu-dwustu tysięcy po ponad milion. Pewny jest natomiast finał. System przymusowej pracy, głód i przede wszystkim choroby, na które rdzenni mieszkańcy nie mieli odporności - z epidemią ospy z 1518 roku na czele - sprawiły, że hiszpański spis z 1514 roku odnotował już tylko około 32 tysięcy Tainów, a w połowie XVI w. populacja praktycznie przestała istnieć. Wyludnienie rdzennej ludności, połączone z rozwojem gospodarki plantacyjnej i popytem europejskim, uruchomiło mechanizm masowego przywozu niewolników z Afryki.
Dlaczego Saint-Domingue nazywano perłą Antyli?
Wczesna mapa Hispanioli i Puerto Rico, ok. 1639 r.
W 1697 roku traktatem z Rijswijk Hiszpania uznała francuskie panowanie nad zachodnią częścią Hispanioli. Z dawnej domeny plantatorów tytoniu Francuzi w ciągu stulecia uczynili jedną z najbardziej opłacalnych kolonii świata - a z pewnością najcenniejszą kolonię francuskiego imperium.. Liczby robią wrażenie do dziś: w przededniu rewolucji francuskiej Saint-Domingue dostarczało około 40 proc. cukru i 60 proc. kawy importowanych do Europy. Na terytorium mniejszym od dzisiejszej Małopolski i Podkarpacia razem wziętych działało blisko 800 plantacji cukru, ponad 3 tysiące plantacji kawy oraz tysiące mniejszych gospodarstw indygo, bawełny i kakao. Jej znaczenie gospodarcze bywa porównywane z łącznym znaczeniem trzynastu kolonii brytyjskich w Ameryce Północnej, a w niektórych wskaźnikach handlowych Saint-Domingue wypadało nawet korzystniej.
Cenę tej prosperity ujmowała inna statystyka. Około 1790 roku w kolonii żyło pół miliona niewolników przy zaledwie 32 tysiącach białych i 28 tysiącach wolnych „kolorowych” (gens de couleur). Niewolnicy stanowili 90 proc. populacji. System plantacyjny Saint-Domingue uchodził za jeden z najbrutalniejszych na półkuli zachodniej. Na najcięższych plantacjach cukrowych śmiertelność była tak wysoka, że wielu sprowadzonych z Afryki niewolników przeżywało po przybyciu tylko kilka lub kilkanaście lat. Łącznie do kolonii przywieziono blisko 800 tysięcy Afrykanów - niemal dwukrotnie więcej niż do całej Ameryki Północnej. Bordeaux, Nantes i La Rochelle rosły na tym handlu w siłę.
Jak wybuchła jedyna zwycięska rewolucja niewolników w historii?
W 1791 roku w Saint-Domingue rozpoczęło się powstanie niewolników
Iskrą stały się idee rewolucji francuskiej, które dotarły na wyspę szybciej niż wojska mające ich pilnować. W nocy z 14 sierpnia 1791 roku w lesie Bois Caïman na północy kolonii odbyło się zgromadzenie niewolników, podczas którego kapłan vodou Dutty Boukman miał poprowadzić ceremonię religijną i przysięgę walki. Tydzień później północ Saint-Domingue stanęła w ogniu.
Tu konieczne zastrzeżenie metodologiczne: ceremonia Bois Caïman obrosła legendą. Relacje o niej spisano po latach, częściowo z drugiej ręki, a szczegóły są przedmiotem sporów historyków. Sam fakt zgromadzenia konspiracyjnego w połowie sierpnia 1791 roku jest dobrze poświadczony. Jego religijna oprawa to już w dużej mierze rekonstrukcja i mit założycielski haitańskiej tożsamości. Zatem vodou mogła pełnić ważną funkcję integracyjną, symboliczną i konspiracyjną, choć powstanie organizowały także sieci wojskowe, plantacyjne, rodzinne i polityczne.
Toussaint L’Ouverture
Z chaosu pierwszych lat wojny wyłonił się przywódca wybitny - Toussaint Louverture, wyzwoleniec, samouk, dawny pracownik plantacyjny i człowiek o dużych zdolnościach organizacyjnych. Lawirując między Francją, Hiszpanią i Anglią (które włączyły się do walk o najcenniejszą kolonię świata), do 1801 roku opanował całą wyspę i ogłosił konstytucję czyniącą go dożywotnim gubernatorem. Formalnie nie zrywał z Francją. Dla Napoleona i tak było to zbyt dużo.
Po co Napoleon wysłał za ocean Legiony Polskie?
Na przełomie 1801 i 1802 roku Bonaparte skierował na Saint-Domingue potężny korpus ekspedycyjny pod dowództwem swojego szwagra, gen. Charles’a Leclerca. Celem było przywrócenie pełnej kontroli nad kolonią, a w dalszej perspektywie - niewolnictwa, zniesionego w koloniach francuskich w 1794 roku Toussainta podstępnie aresztowano w czerwcu 1802 roku i wywieziono do Francji, gdzie zmarł 7 kwietnia 1803 r. w lodowatej celi twierdzy Fort de Joux w górach Jury.
Bitwa między polskimi żołnierzami w służbie francuskiej a haitańskimi rebeliantami. Wielu polskich żołnierzy ostatecznie zdezerterowała z armii francuskiej i walczyła u boku Haitańczyków
I tu zaczyna się wątek, który polskiego czytelnika dotyczy bezpośrednio. Po pokojach w Lunéville (1801) i Amiens (1802) kilkanaście tysięcy żołnierzy Legionów Polskich stało się dla Bonapartego politycznym balastem: drażnili zaborców, z którymi właśnie się układał, kosztowali, a w garnizonach włoskich szerzyły się dezercje i ferment. Rozwiązanie znalazł za oceanem. W latach 1802-1803 na Saint-Domingue trafiły dwie polskie półbrygady, oznaczone w armii francuskiej numerami 113 i 114. Wraz z pierwszym rzutem ekspedycji na wyspę przybył też gen. Władysław Jabłonowski, zwany „Murzynkiem” - syn polskiej arystokratki i czarnoskórego służącego, szkolny kolega Napoleona z paryskiej szkoły wojskowej i weteran insurekcji kościuszkowskiej. Zmarł na żółtą febrę jeszcze w 1802 roku, podobnie jak sam Leclerc.
Los szeregowych legionistów był tragiczny. Ludzie, którzy szli „z ziemi włoskiej do Polski”, wylądowali w tropikach, bez znajomości francuskiego i kreolskiego, bez pojęcia o wojnie partyzanckiej w górach i bez odporności na żółtą febrę. To ona, a nie kule powstańców, okazała się głównym zabójcą. Szacuje się, że z ponad 5 tys. Polaków zmarło lub poległo około 4 tys. Następca Leclerca, gen. Donatien de Rochambeau prowadził kampanię terroru o charakterze eksterminacyjnym - jeńców topiono, duszono siarką w ładowniach statków i rzucano na pożarcie sprowadzanym z Kuby psom.
Terror Rochambeau nie zdołał jednak odwrócić losów wojny. Jesienią 1803 roku Francuzi kontrolowali już tylko ostatnie punkty oporu, a decydujące rozstrzygnięcie przyszło 18 listopada pod Vertières, gdzie wojska Dessalines’a i Pétiona pokonały resztki ekspedycji. Kapitulacja Rochambeau oznaczała koniec francuskiego panowania nad Saint-Domingue i otworzyła drogę do proklamowania niepodległości Haiti 1 stycznia 1804 roku.
Czy polscy legioniści naprawdę przeszli na stronę powstańców?
XIX-wieczny obraz Januarego Suchodolskiego przedstawiający wojska polskie na Saint-Domingue
To najczęściej powtarzany i zarazem najbardziej wymagający ostrożności element tej historii. W polskiej (i haitańskiej) tradycji utrwalił się obraz masowych dezercji legionistów, którzy rozpoznali w walce niewolników własną sprawę. Rzeczywistość, na ile pozwalają ją odtworzyć skąpe źródła, była skromniejsza, choć wciąż wyjątkowa.
Udokumentowane przypadki świadomego przejścia na stronę powstańców dotyczą raczej dziesiątek niż setek. Późniejsze pozostanie Polaków na Haiti nie zawsze oznacza wcześniejszą dezercję. Część badaczy wskazuje, że legenda mogła narosnąć wokół konkretnego epizodu: odmowy wykonania przez polski oddział rozkazu masakry rozbrojonych czarnych żołnierzy pod Saint-Marc w 1802 roku Ze względu na sprzeczne relacje nie sposób dziś jednoznacznie rozstrzygnąć, ile było świadomej dezercji, a ile odmowy udziału w zbrodni - ale w obu wariantach Polacy zachowali się inaczej niż reszta sił ekspedycyjnych i tak właśnie zapamiętali ich Haitańczycy.
Pamięć ta przybrała formę bezprecedensową. Po klęsce Francuzów pod Vertières (18 listopada 1803 roku) i proklamowaniu niepodległości Jean-Jacques Dessalines przeprowadził masakrę pozostałej na wyspie białej ludności - ale Polaków z niej wyłączył. Co więcej, nadana przez niego konstytucja cesarstwa Haiti z 1805 roku, zakazująca białym posiadania ziemi i obywatelstwa, w artykule 13 robiła imienny wyjątek dla naturalizowanych Polaków i Niemców. W młodym państwie zbudowanym na radykalnym odrzuceniu białej dominacji Polacy znaleźli się w wyjątkowo wąskiej grupie dawnych cudzoziemców, którym młode państwo przyznało miejsce w nowym porządku.
Według często przywoływanych szacunków po wojnie na Haiti pozostało około 400 polskich legionistów. Kilkuset innych wróciło do Europy okrężnymi drogami, część przez brytyjską niewolę. Byli i tacy, którzy wybrali scenariusz rodem z powieści awanturniczej: grupa oficerów, m.in. kpt. Ignacy Blumer i por. Kazimierz Lux, zajęła się korsarstwem na Karaibach, a część załogi dotarła na Florydę z zamiarem założenia tam własnej kolonii.
Skąd wzięła się „polska wioska” Cazale?
Potomkowie tych, którzy zostali, żyją na Haiti do dziś. Ich symbolem stała się górska miejscowość Cazale, położone w górzystym interiorze na północ od Port-au-Prince. Według lokalnej tradycji nazwa bywa wywodzona od nazwiska Zalewski („kay Zalé” - dom Zalewskiego w kreolskim). Mieszkańcy, często o jaśniejszej karnacji i niebieskich lub zielonych oczach, mówią o sobie Poloné - Polacy. W lokalnej kulturze przetrwały elementy o czytelnym rodowodzie: taniec zwany polką czy kult Czarnej Madonny - wizerunek Matki Boskiej Częstochowskiej funkcjonuje w wodu jako przedstawienie bóstwa Erzulie Dantor, opiekunki matek i kobiet skrzywdzonych. Gdy w 1983 roku na Haiti przybył Jan Paweł II, mieszkańcy Cazale witali go biało-czerwonymi chorągiewkami jako rodaka.
I tu również uczciwość nakazuje miarkować entuzjazm: dokumentów metrykalnych w zasadzie brak (archiwa płonęły wielokrotnie), badań genetycznych na szerszą skalę nie przeprowadzono, a liczba osób realnie wywodzących się od legionistów jest niemożliwa do precyzyjnego ustalenia - mowa raczej o setkach rodzin kultywujących tradycję pochodzenia niż o policzalnej „Polonii”.
Co Haiti dało światu 1 stycznia 1804 roku?
Rycina przedstawiająca koronację Dessalines’a na cesarza Haiti
W Gonaïves Dessalines proklamował niepodległość państwa, któremu przywrócono taińską nazwę Haiti. Symbolika była czytelna: zerwanie nie tylko z Francją, lecz z całym porządkiem kolonialnym, aż po nazwę nadaną przez Kolumba. Powstało pierwsze niepodległe państwo Ameryki Łacińskiej i drugie po Stanach Zjednoczonych trwałe niepodległe państwo półkuli zachodniej. W tradycji historycznej Haiti często nazywane jest pierwszą czarną republiką świata, choć ustrojowo jego początki były bardziej złożone. Dessalines najpierw ogłosił się gubernatorem generalnym, a jeszcze w 1804 roku cesarzem Haiti jako Jakub I. Nie zmienia to zasadniczego faktu, że było to jedyne państwo świata zrodzone ze zwycięskiego powstania niewolników. Haiti jako pierwsze państwo powstałe z buntu niewolników uczyniło zniesienie niewolnictwa fundamentem swojej niepodległości.
Młode państwo szybko pokazało, że swój uniwersalizm traktuje serio. Gdy w 1815 roku na wyspie schronił się pokonany Simón Bolívar, prezydent południowego Haiti Alexandre Pétion udzielił mu pieniędzy, broni, statków i ochotników - stawiając jeden warunek - zniesienie niewolnictwa na wyzwalanych terenach. Bolívar podjął działania emancypacyjne i wpisał zniesienie niewolnictwa do programu walki, choć w praktyce proces abolicji w Ameryce hiszpańskiej był długi i niejednolity. Wdzięczność kontynentu okazała się jednak krótkotrwała: na panamerykański kongres w 1826 roku Haiti nawet nie zaproszono.
Na marginesie epoki warto odnotować budowlę, która do dziś zdumiewa. Po śmierci Dessalines’a w 1806 r. młode państwo haitańskie rozpadło się na dwa rywalizujące ośrodki: północ, rządzoną przez Henriego Christophe’a, oraz południe, związane z Alexandre’em Pétionem. To właśnie Christophe, najpierw prezydent, a od 1811 roku król północnego Haiti jako Henryk I, nakazał wznieść cytadelę Laferrière na szczycie góry pod Cap-Haïtien. To jedna z największych i najbardziej imponujących twierdz zachodniej półkuli, od 1982 roku wpisana na listę UNESCO - pomnik lęku młodego państwa przed powrotem Francuzów.
Czym był „dług niepodległości” i dlaczego Haiti spłacało wolność do 1947 roku?
Baron de Mackau z Francji przedstawia żądania prezydentowi Haiti Jean-Pierre’owi Boyerowi w 1825 r.
Lęk nie był bezpodstawny. Francja przez dwie dekady nie uznawała Haiti, traktując je jako zbuntowaną kolonię. 17 kwietnia 1825 roku Karol X wydał ordonans, w którym stwierdził, że Francja uzna niepodległość Haiti w zamian za odszkodowanie w wysokości 150 milionów franków w złocie dla byłych właścicieli plantacji - w tym za „utraconych” niewolników, czyli samych Haitańczyków i ich rodziców. Dokument dostarczyła do Port-au-Prince eskadra wojenna z kilkuset działami na pokładach. Prezydent Jean-Pierre Boyer, mając wybór między podpisem a wojną, podpisał zobowiązanie.
Skala żądania była absurdalna: suma odpowiadała mniej więcej dziesięciokrotności kwoty, jaką Stany Zjednoczone zapłaciły Francji za całą Luizjanę. Na pierwszą ratę (30 mln) Haiti musiało zaciągnąć kredyt we francuskich bankach - tak narodził się mechanizm „podwójnego długu”: państwo spłacało odszkodowanie i odsetki od pożyczek zaciąganych na jego spłatę. W 1838 roku Francja zredukowała pozostałą należność do 60 mln franków, rozłożonych na 30 lat. Według głośnego śledztwa „New York Timesa” z 2022 roku Haiti zapłaciło z tytułu samego odszkodowania około 112 mln franków (równowartość ok. 560 mln dolarów z 2022 roku), a ostatnie zobowiązania wynikające z kredytów obsługujących ten dług uregulowało dopiero w 1947 roku - 143 lata po ogłoszeniu niepodległości. Ekonomiści szacujący utracone możliwości rozwojowe mówią o kwotach rzędu co najmniej 21 mld dolarów. Przez dekady rachunek budżetowy był brutalnie prosty - zamiast szkół, szpitali i dróg - raty dla Paryża. W kwietniu 2025 r., w dwusetną rocznicę ordonansu, prezydent Macron powołał wspólną francusko-haitańską komisję historyków do zbadania skutków kontrybucji; o zwrocie pieniędzy Paryż konsekwentnie nie chce słyszeć.
Dlaczego na jednej wyspie istnieją dwa tak różne państwa?
Traktat w Rijswijk
Pytanie, które zadaje sobie każdy, kto spojrzy na zdjęcia satelitarne granicy haitańsko-dominikańskiej (wylesiona strona haitańska odcina się od zielonej dominikańskiej jak linia cięcia). Korzenie podziału sięgają traktatu z Rijswijk: zachód wyspy stał się francuski, wschód pozostał hiszpański. Powstały dwa różne światy - intensywna gospodarka plantacyjna z afrykańską większością na zachodzie i ekstensywna, pasterska kolonia hiszpańskojęzyczna na wschodzie.
W latach 1822-1844 Haiti zjednoczyło pod swoją władzą także wschodnią część wyspy, w dominikańskiej pamięci narodowej okres ten funkcjonuje jako okupacja. Ta historyczna trauma, podsycona masakrą haitańskich imigrantów na rozkaz dyktatora Trujillo w 1937 roku (tzw. masakra pietruszkowa, kilkanaście-kilkadziesiąt tysięcy ofiar), do dziś zatruwa relacje obu państw.
Jak Haiti trafiło pod amerykańską okupację, a potem w ręce Duvalierów?
Francois Duvalier
Wiek XIX i początek XX upłynęły pod znakiem chronicznej niestabilności: przewroty, secesje, bankructwa. Gdy w lipcu 1915 roku tłum zlinczował prezydenta Vilbruna Guillaume’a Sama, na wyspie wylądowali amerykańscy marines. Okupacja USA trwała do 1934 roku - zbudowano drogi i szpitale, ale rękami przymusowo spędzanych robotników, a kontrolę nad haitańskimi finansami Waszyngton utrzymał aż do 1947 roku.
W 1957 roku wybory wygrał prowincjonalny lekarz François Duvalier, zwany Papa Doc. Stworzył jedną z najosobliwszych dyktatur XX wieku: terror oparty nie na armii (której nie ufał), lecz na prywatnej milicji Tonton Macoute - nazwanej od postaci z kreolskiego folkloru, „wujka z workiem”, porywającego niegrzeczne dzieci. Duvalier świadomie eksploatował wyobraźnię vodou, kreując się na wcielenie Barona Samedi, ducha śmierci. Ogłosił się też prezydentem dożywotnim. Ofiary jego rządów szacuje się na 30-60 tysięcy zabitych. Po śmierci Papa Doca w 1971 roku władzę przejął jego 19-letni syn Jean-Claude („Baby Doc”), który kontynuował kleptokrację aż do ucieczki do Francji w lutym 1986 roku Duvalierowie zostawili kraj ograbiony, z rozbitymi instytucjami i potężną falą emigracji, w tym odpływem wielu wykształconych obywateli.
Co doprowadziło Haiti do dzisiejszego kryzysu państwowości?
Haitański Pałac Narodowy, położony w Port-au-Prince na Haiti, został poważnie uszkodzony po trzęsieniu ziemi w 2010 roku. Pierwotnie był to dwupiętrowy budynek, ale drugie piętro całkowicie się zawaliło / fot. Logan Abassi / UNDP Global - United Nations Development Programme
Po 1986 r. demokratyzacja szła zrywami: wybory, zamachy stanu, interwencje międzynarodowe. 12 stycznia 2010 r. kraj zdruzgotało trzęsienie ziemi o magnitudzie 7,0 z epicentrum pod Port-au-Prince. Liczba ofiar pozostaje sporna - od ok. 100 tysięcy w niezależnych analizach po 316 tysięcy według władz haitańskich; najczęściej przyjmuje się ponad 200 tysięcy zabitych i ponad milion bezdomnych. Gorzkim epilogiem katastrofy była epidemia cholery, zawleczonej - jak ostatecznie przyznała ONZ - przez nepalskich żołnierzy sił pokojowych; zabiła około 10 tysięcy osób.
Punktem zwrotnym ostatniej dekady stało się zabójstwo prezydenta Jovenela Moïse’a 7 lipca 2021 roku w jego własnej rezydencji. Od tego czasu Haiti nie ma ani prezydenta, ani parlamentu z ważnym mandatem. Ostatnie wybory odbyły się w 2016 roku. Próżnię wypełniły gangi. Według szacunków ONZ kontrolują one 80-90 proc. stolicy oraz kluczowe szlaki transportowe, utrzymując się z haraczy, porwań i kontroli dostaw paliwa. Najgłośniejszym z decydentów jest były policjant Jimmy Chérizier, pseudonim „Barbecue”. Powołana w kwietniu 2024 roku. dziewięcioosobowa Przejściowa Rada Prezydencka miała doprowadzić do wyborów i przekazać władzę do 7 lutego 2026 roku. Nie zdołała. Jej mandat wygasł bez wyłonienia prezydenta, a po wygaśnięciu mandatu Rady najważniejszym ośrodkiem formalnej władzy wykonawczej stał się rząd premiera Alixa Didiera Fils-Aimé, choć realna kontrola państwa nad terytorium pozostaje skrajnie ograniczona.
Na mocy rezolucji Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 2793 misję kenijską ma zastąpić silniejsza międzynarodowa formacja do zwalczania gangów (Gang Suppression Force). Połowa z około 11,5 mln Haitańczyków wymaga pomocy humanitarnej, ponad milion ludzi to uchodźcy wewnętrzni.
Haiti - rachunek za wolność
Łatwo zbyć Haiti etykietą „państwa upadłego” i wzruszyć ramionami. Trudniej zobaczyć w jego losie rachunek ciągniony: wytępiona ludność rodzima, najbrutalniejszy system plantacyjny obu Ameryk, wojna o wolność opłacona setkami tysięcy istnień, a potem - rzecz w dziejach bezprecedensowa - kontrybucja, w której wyzwoleni zapłacili odszkodowanie swoim dawnym panom i spłacali je do połowy XX wieku.
Doliczmy dyplomatyczną izolację pierwszej czarnej republiki, dziewiętnaście lat amerykańskiej dominacji i trzy dekady Duvalierów, wówczas dzisiejszy krajobraz staje się łatwiejszy do zrozumienia, choć nie da się go sprowadzić do jednej przyczyny.
Dla polskiego czytelnika historia ta ma jeszcze jeden wymiar. Garstka żołnierzy bez państwa, rzucona przez Napoleona na drugi koniec świata do tłumienia cudzej wolności, zostawiła po sobie pamięć ludzi, którzy - przynajmniej w części - odmówili. Konstytucja Dessalines’a z artykułem o Polakach i biało-czerwone chorągiewki w Cazale w 1983 roku to przypisy niezwykle rzadkie w historii narodów europejskich.
Bibliografia:
- A. Chwalba, Historia powszechna. Wiek XIX, Warszawa 2008.
- A. Kersten, Historia powszechna. Wiek XVII, Warszawa 1984.
- J. N. Leger, Haiti. Her history and her detractors, Waszyngton 1907.
- T. Łepkowski, Haiti: Początki Państwa i Narodu, Warszawa 1964.
- M. Rainsford, An Historical Account of the Black Empire of Hayti, Londyn 2013.
- Z. Wójcik, Historia powszechna. Wiek XVI-XVII, Warszawa 1991.
Lubisz czytać nasze historie?
Na historia.org.pl codziennie opowiadamy dzieje Polski i świata tak, jak na to zasługują - rzetelnie, pasjonująco, z szacunkiem do faktów. Ale żadna opowieść nie przetrwa bez tych, którzy chcą jej słuchać i ją wspierać.
Postaw nam wirtualną kawę - to darowizna, która realnie pomaga nam działać dalej. To dzięki takim gestom możemy nadal pisać o zwycięstwach, bohaterach i wydarzeniach, które zbudowały naszą tożsamość.
