Narwa w Estonii. Dlaczego przyciąga uwagę Rosji i co łączy ją z Polską? |
Rosja wprowadziła ograniczenia w przemieszczaniu się przy granicy z Estonią, w tym nocny zakaz poruszania się poza miejscowościami w pasie przygranicznym. Uwagę przyciąga Narwa - estońskie miasto oddzielone rzeką od rosyjskiego Iwangorodu, leżące na granicy Unii Europejskiej i NATO. Stojące naprzeciw siebie twierdze przypominają o dawnych walkach o port i przeprawę, a polskie związki z miastem prowadzą do rywalizacji o bałtycki handel i traktatu zawartego w 1704 roku.
Gdzie leży Narwa i dlaczego przeprawa była tak cenna?
Narwa w XIX w.
Narwa leży na wschodnim krańcu Estonii, na zachodnim brzegu rzeki o tej samej nazwie. Rzeka wypływa z jeziora Pejpus i płynie na północ, do Zatoki Fińskiej, a miasto leży kilkanaście kilometrów od ujścia. Na przeciwległym brzegu stoi Iwangorod, dziś rosyjski. Od Petersburga dzieli go niespełna 160 km, od Tallinna ponad 200, więc z Narwy bliżej do dawnej stolicy carów niż do estońskiej.
Rzeka zamyka wąski przesmyk lądowy między Zatoką Fińską a jeziorem Pejpus, którym od wieków prowadziła droga z Rusi na zachód. Żegluga kończyła się tu jednak na progu wodnym w obrębie miasta. Towary przeładowywano więc w Narwie, a władca kontrolujący przeprawę mógł pobierać opłaty od kupców, osłaniać transport i zatrzymywać przeciwnika nad rzeką. Naprzeciw siebie stanęły dwie twierdze: estońska Herman i założony w 1492 roku przez Iwana III Iwangorod. Kiedy w 1558 roku Iwan Groźny zdobył Narwę, Moskwa po raz pierwszy zyskała bezpośredni dostęp do Bałtyku. Po założeniu Petersburga w 1703 roku miasto stało się zachodnią bramą obrony nowej stolicy.
Dziś Narwa leży na zewnętrznej granicy Estonii, Unii Europejskiej i NATO. Estonia przywróciła niepodległość w 1991 roku, a do obu organizacji przystąpiła w 2004 roku. Granica przebiega środkiem rzeki dzielącej dwa miasta, choć Iwangorod jako Jaanilinn należał do Estonii do 1945 roku, kiedy władze sowieckie uznały rzekę za granicę republik. Narwa liczy około 53 tysięcy mieszkańców, w zdecydowanej większości rosyjskojęzycznych, więc miasto pozostaje jednym z najbardziej wrażliwych punktów wschodniej flanki NATO. Most Przyjaźni łączy oba brzegi, ale od lutego 2024 roku jest zamknięty dla samochodów i można nim przejść wyłącznie pieszo. Estonia zapowiada, że ruch pojazdów nie wróci, dopóki trwa rosyjska agresja na Ukrainę.
Dwie twierdze naprzeciw siebie
Widok na Narwę. Po drugiej stronie rzeki, po prawej stronie, znajduje się rosyjska twierdza Iwangorod / fot. Aleksander Kaasik, CC-BY-SA 4.0
Pierwszą warownię na zachodnim brzegu założyli w XIII w. Duńczycy, władający północną Estonią. Osada przy zamku otrzymała prawa miejskie w 1345 r. Rok później Dania sprzedała swoje estońskie posiadłości zakonowi krzyżackiemu. W 1347 r. przejęła je jego gałąź inflancka. Zakonni budowniczowie nadali zamkowi zasadniczą formę, rozwijaną między XIV a XVI stuleciem.
W 1492 r. wielki książę moskiewski Iwan III rozpoczął na przeciwległym brzegu budowę Iwangorodu. Twierdza osłaniała granicę jego państwa wobec posiadłości zakonu. Załogi obu warowni mogły obserwować ruch na rzece i przygotowania sąsiada.
Estoński zamek Hermanna mieści dziś muzeum, a jego 51-metrowa wieża pozwala zobaczyć układ obu fortyfikacji. Obiekt został ciężko zniszczony w 1944 roku i odbudowany po wojnie. Znaczną część prac restauratorskich przeprowadzono w latach 70. i 80. XX w. Widoczna za rzeką twierdza w Iwangorodzie znajduje się w innym państwie - Rosji.
Narwa a Polska. Spór o bałtycki handel
W 1558 roku, na początku wojny o Inflanty, Narwę zdobyły wojska Iwana IV Groźnego. Moskwa zyskała port umożliwiający bezpośrednią wymianę z zachodnimi kupcami. Zygmunt II August, rywalizujący z nią o Inflanty, czyli ziemie na obszarze dzisiejszej Łotwy i Estonii, widział w tym zagrożenie. Handel przynosił przeciwnikowi dochody i ułatwiał sprowadzanie materiałów wojennych.
Klęski w wojnie z Moskwą skłoniły władze zakonu inflanckiego do szukania ochrony u Zygmunta Augusta. Na mocy paktu wileńskiego z 28 listopada 1561 roku ostatni mistrz krajowy Gotthard Kettler oraz stany inflanckie uznali jego zwierzchnictwo jako króla Polski i wielkiego księcia litewskiego. Monarcha zobowiązał się do obrony nowych poddanych i zachowania ich przywilejów. Układ otworzył drogę do likwidacji państwa zakonnego i podziału jego ziem.
Stąd polskie próby ograniczania żeglugi narewskiej. Król wykorzystywał naciski dyplomatyczne oraz kaprów - prywatnych żeglarzy upoważnionych przez władcę do działań zbrojnych na morzu. Zatrzymywali oni także statki francuskie, wywołując spór z Karolem IX. 28 lipca 1568 r. Zygmunt August napisał do francuskiego monarchy list, w którym uzasadniał przeciwdziałanie handlowi z Narwą i zarzucał kupcom zaopatrywanie Moskwy w broń oraz amunicję. Francuska dyplomacja broniła swobody handlu.
Za Stefana Batorego kampanie przeciw Moskwie przyniosły Rzeczypospolitej odzyskanie znacznej części Inflant. Gdy jednak jego armia oblegała Psków, Narwę we wrześniu 1581 r. zdobyli Szwedzi pod dowództwem Pontusa de la Gardie. Rozejm w Jamie Zapolskim z 1582 r. zakończył wojnę Rzeczypospolitej z Moskwą, podczas gdy Narwa pozostawała już szwedzka.
Narwa nie znalazła się pod bezpośrednim panowaniem Rzeczypospolitej. Podporządkowanie części Inflant Zygmuntowi Augustowi w 1561 roku nie spowodowało przejęcia miasta. Narwą w latach 1558-1581 władała Moskwa, a następnie, do 1704 roku, Szwecja.
Bitwa pod Narwą i traktat z Rzeczpospolitą
Bitwa pod Narwą
W XVII w. handel wzbogacał szwedzką Narwę, a centrum wypełniało się barokowymi budowlami. Port chroniono coraz potężniejszymi umocnieniami. Rosja nadal szukała dostępu do Bałtyku i podczas wielkiej wojny północnej obległa miasto.
30 listopada 1700 roku Karol XII przybył z odsieczą. Jego znacznie mniej liczna armia rozbiła wojska rosyjskie. Szwedom sprzyjała śnieżyca utrudniająca przeciwnikowi obserwację. Zwycięstwo przyniosło młodemu królowi rozgłos, lecz nie zapewniło trwałego bezpieczeństwa portu. W 1704 roku wojska Piotra I zdobyły Narwę. Miasto pozostało w państwie rosyjskim aż do rozpadu imperium.
30 sierpnia 1704 roku pod Narwą zawarto również traktat wiążący Rzeczpospolitą sojuszem z Rosją przeciw Szwecji. Negocjował go Tomasz Działyński, reprezentujący Augusta II i Rzeczpospolitą. Wcześniej August uczestniczył w wojnie jako elektor saski. Porozumienie powstało w warunkach podziału kraju. Króla popierała konfederacja sandomierska, jego przeciwnicy opowiedzieli się za Stanisławem Leszczyńskim.
Niepodległa Estonia i zniszczenie dawnej Narwy
Delegacja Estonii przy zawarciu traktatu - od lewej Jaan Poska, Jaan Soots i płk Victor Mutt
W 1918 roku Estonia ogłosiła niepodległość. Listopadowy atak bolszewików na Narwę rozpoczął wojnę o jej utrzymanie. Pokój zawarty w Tartu w 1920 roku między Estonią a Rosją sowiecką pozostawił po stronie estońskiej również Iwangorod, wówczas wschodnie przedmieście Narwy. W 1945 roku władze sowieckie odłączyły go od Estonii i przyłączyły do rosyjskiej republiki ZSRR.
Estonia znalazła się pod okupacją sowiecką w 1940 roku, niemiecką w 1941 roku i ponownie sowiecką w 1944 roku Narwę, wcześniej ewakuowaną, niszczyły sowieckie naloty z 6-8 marca 1944 roku i prowadzony ostrzał artyleryjski. Walki trwały przez następne miesiące. 25 lipca artyleria ciężko uszkodziła także zamek. Zniszczeń dopełniły eksplozje przygotowane przez wycofujące się wojska niemieckie. Armia Czerwona wkroczyła do opuszczonego miasta 26 lipca.
Część zabudowy nadawała się do odbudowy, a starówkę objęto w 1947 roku ochroną. W latach 50. przystąpiono jednak do rozbiórek. Miejsce dawnych kamienic zajmowały bloki, a barokowe centrum odtworzono jedynie we fragmentach.
Dlaczego w Narwie dominuje język rosyjski?
Większość przedwojennych mieszkańców pozostała poza Narwą. Powroty utrudniały zniszczenia i katastrofalny brak mieszkań. Ich przydział był związany z odbudową przemysłu. Do zakładów, a następnie energetyki przyjeżdżali pracownicy z innych części ZSRR wraz z rodzinami. Rosyjski stał się podstawowym językiem codziennego życia i tę pozycję zachował.
Rosyjskojęzyczność nie oznacza jednak wspólnego obywatelstwa ani jednakowych poglądów. Według miejskiego rejestru na 1 stycznia 2024 roku 49% mieszkańców miało obywatelstwo Estonii, 34% Rosji, 13% nieokreślone obywatelstwo, a 2% obywatelstwo Ukrainy. Sam język mieszkańców nie pozwala wnioskować o poparciu dla Kremla czy zmian granic.
Ratusz i bastiony. Co zobaczyć ze szwedzkiej Narwy?
Ratusz w Narwie / fot. Julian Nyča, CC-BY-SA 4.0
Siedemnastowieczny ratusz był siedzibą władz miasta kupieckiego. Otaczały go giełda i domy zamożnych mieszczan. Gmach odbudowano po wojnie, a po kolejnej restauracji udostępniono ponownie w 2023 roku. Wokół dominuje jednak późniejsza zabudowa. Dawny wygląd placu i ulic można poznać dzięki prezentowanej w ratuszu rekonstrukcji wirtualnej.
Szwedzką obronę miasta rozbudowywano pod koniec XVII wieku według projektu Erika Dahlbergha. Bastiony - wysunięte odcinki umocnień ziemnych oblicowanych murem - pozwalały ostrzeliwać przedpole i podejścia do sąsiednich fortyfikacji. Po zdobyciu miasta Rosjanie kontynuowali prace. W bastionie Victoria udostępniono część odrestaurowanych kazamat, czyli osłoniętych, sklepionych pomieszczeń wewnątrz umocnień.
Kreenholm i świątynie miasta robotników
Manufaktura Kreenholm
W południowej części Narwy zachował się zespół manufaktury Kreenholm, założonej w 1857 r. przez Ludwiga Knoopa. Zakłady włókiennicze wykorzystywały energię rzecznych wodospadów. W 1913 r. zatrudniały ponad 10 tys. ludzi. Fabryki, mieszkania pracowników, szpital i domy kadry tworzyły dzielnicę zorganizowaną wokół produkcji przemysłowej.
Przedsiębiorstwo zbankrutowało w 2010 roku. Część działalności kontynuowano później w mniejszej skali. Zachowana historyczna zabudowa pozwala zobaczyć rozmach przemysłowej Narwy z czasów imperium rosyjskiego. Dostęp do dawnego terenu produkcyjnego pozostaje ograniczony - wybrane części udostępnia się podczas oprowadzania.
Dla robotników Kreenholmu powstały również dwie duże świątynie. Luterański kościół Aleksandra wzniesiono w latach 1881-1884. W 1944 roku utracił wieżę i organy. Dzisiejsza wieża jest odbudowana. Prawosławny sobór Zmartwychwstania Pańskiego z lat 1890-1896 zachował znacznie więcej dawnej substancji. Wyróżnia go architektura nawiązująca do budowli bizantyńskich. We wnętrzu znajduje się trzyczęściowy ikonostas - ściana z ikonami oddzielająca przestrzeń ołtarzową od części przeznaczonej dla wiernych.
Bibliografia:
- J. Kingumets, From Paradise to the Town of no Hope: Home-making among the Soviet-era Russian-speakers in Narva, Estonia, Tampere University, Tampere 2022
- J. Lewandowski, Historia Estonii, Wrocław 2002.
- S. Ryabov, A Letter from Sigismund II Augustus to King Charles IX of France: Trade Struggle in the Baltic under Ivan the Terrible, „Quaestio Rossica”, t. 10, nr 4, 2022, s. 1485–1498.
- Tuuder M., Paulus K., Jaanilinn, Narva Muuseum, https://narvamuuseum.ee/est/virtuaalmuuseum/jaanilinn/ (dostęp 21 września 2026 r.).
- Narva Castle, Narva Muuseum, https://narvamuuseum.ee/en/muuseum/narva-castle/ (dostęp 21 września 2026 r.).
- Bombing of Narva in March 1944, Narva Muuseum z 5 marca 2024 r., https://narvamuuseum.ee/en/muuseum/historical-blog/novosti-33565 (dostęp 21 września 2026 r.).
- Exhibition „Narva 54”, Narva Muuseum, https://narvamuuseum.ee/en/muuseum/narva-castle/exhibitions/naitus-narva-54/ (dostęp 21 września 2026 r.).
- Narva linn, Narva linn, https://www.narva.ee/linn-uudised-kontaktid/linn/narva-linn (dostęp 21 września 2026 r.).
- Narva arvudes, Narva linn, https://www.narva.ee/linn-uudised-kontaktid/linn/statistika-ja-uuringud (dostęp 21 września 2026 r.).
Lubisz czytać nasze historie?
Na historia.org.pl codziennie opowiadamy dzieje Polski i świata tak, jak na to zasługują - rzetelnie, pasjonująco, z szacunkiem do faktów. Ale żadna opowieść nie przetrwa bez tych, którzy chcą jej słuchać i ją wspierać.
Postaw nam wirtualną kawę - to darowizna, która realnie pomaga nam działać dalej. To dzięki takim gestom możemy nadal pisać o zwycięstwach, bohaterach i wydarzeniach, które zbudowały naszą tożsamość.
