Nobel 2026. Kiedy poznamy laureatów i kto przyznaje nagrody? |
Nobel 2026 rozpocznie się 5 października ogłoszeniem laureatów nagrody z fizjologii lub medycyny. Kolejne nazwiska poznamy w następnych dniach, a cykl zakończy 12 października nagroda z nauk ekonomicznych. Kto podejmuje te decyzje i dlaczego wyróżnienie dla ekonomistów ma inną historię niż pozostałe nagrody?
Nobel 2026. Kiedy poznamy laureatów?
Awers jednego z medali Nagrody Nobla
Ogłoszenia zaplanowano od poniedziałku 5 października do poniedziałku 12 października 2026 r. Każda dziedzina ma osobny termin. Wszystkie podane poniżej godziny odpowiadają czasowi obowiązującemu w Polsce.
- 5 października, poniedziałek - fizjologia lub medycyna, najwcześniej o godz. 11:30.
- 6 października, wtorek - fizyka, najwcześniej o godz. 11:45.
- 7 października, środa - chemia, najwcześniej o godz. 11:45.
- 8 października, czwartek - literatura, najwcześniej o godz. 13:00.
- 9 października, piątek - Pokojowa Nagroda Nobla, najwcześniej o godz. 11:00.
- 12 października, poniedziałek - nauki ekonomiczne, najwcześniej o godz. 11:45.
W sobotę i niedzielę nie przewidziano ogłoszeń. Podane godziny wyznaczają najwcześniejszy moment rozpoczęcia poszczególnych prezentacji. W przypadku fizyki, chemii i ekonomii nazwiska zostaną ujawnione bezpośrednio po podjęciu decyzji przez Królewską Szwedzką Akademię Nauk.
Kto przyznaje Nagrody Nobla?
Laureatów nie wybiera jedno wspólne jury. Nagrodę z fizjologii lub medycyny przyznaje Zgromadzenie Noblowskie przy Karolinska Institutet, szwedzkiej uczelni medycznej. Za fizykę i chemię odpowiada Królewska Szwedzka Akademia Nauk. To ona wybiera również laureatów nagrody z nauk ekonomicznych.
Literacką Nagrodę Nobla przyznaje Akademia Szwedzka. Jest to odrębna instytucja od akademii zajmującej się nagrodami naukowymi. Pokojową Nagrodę Nobla przyznaje natomiast Norweski Komitet Noblowski, którego pięciu członków wybiera Storting, czyli parlament Norwegii. Dlatego ogłoszenie pokojowego wyróżnienia odbywa się w Oslo.
Podział odpowiedzialności między instytucje ma swoje źródło w testamencie fundatora. Alfred Nobel wskazał zarówno dziedziny, w których miały być przyznawane nagrody, jak i gremia odpowiedzialne za wybór laureatów.
Testament Alfreda Nobla i pierwsze nagrody w 1901 r.
27 listopada 1895 r. Alfred Nobel podpisał w Paryżu testament, który przeznaczał zasadniczą część jego majątku na fundusz nagród. Kapitał miał być inwestowany, a uzyskiwane odsetki dzielone na pięć równych części. Z tych pieniędzy miały powstawać wyróżnienia za osiągnięcia w fizyce, chemii, fizjologii lub medycynie, literaturze oraz za działalność na rzecz pokoju.
Nobel zastrzegł, że narodowość kandydatów nie powinna decydować o wyborze. Nagrody miały trafiać do osób najbardziej na nie zasługujących, niezależnie od tego, czy pochodziły ze Skandynawii.
Realizacja testamentu wymagała jednak kilku lat. Część krewnych próbowała podważyć jego postanowienia, a wykonawcy ostatniej woli musieli rozwiązać problemy prawne i organizacyjne. Statut Fundacji Nobla zatwierdzono w 1900 r. Pierwsze nagrody wręczono 10 grudnia 1901 r. w Sztokholmie i Oslo. W 2026 r. przypada 125. rocznica tego wydarzenia.
Jak wybiera się laureatów i kto może zgłaszać kandydatów?
Wybór poprzedza wielomiesięczna ocena nominacji. Prawo zgłaszania kandydatów zależy od dziedziny. W fizyce i chemii zaproszenia otrzymują wybrani profesorowie i uczeni z różnych krajów. Kandydatury mogą przedstawiać również członkowie Królewskiej Szwedzkiej Akademii Nauk oraz wcześniejsi laureaci. Nie można zgłosić samego siebie.
Komitety zajmujące się fizyką i chemią analizują osiągnięcia kandydatów, korzystają z opinii międzynarodowych ekspertów i przygotowują propozycje. Ostateczna decyzja należy do akademii. Po głosowaniu jej sekretarz generalny telefonuje do laureatów, a następnie nazwiska trafiają do publicznej wiadomości.
W literaturze kandydatów mogą zgłaszać między innymi profesorowie literatury i językoznawstwa, dotychczasowi nobliści oraz przewodniczący organizacji pisarskich reprezentujących literaturę swojego kraju. Wiosną Akademia Szwedzka zawęża listę do około dwudziestu nazwisk, a przed przerwą letnią zwykle do około pięciu. Decyzja zapada w październiku.
Dokumenty dotyczące nominacji, ocen i dyskusji pozostają objęte tajemnicą przez 50 lat. Osoby zgłaszające kandydatury do Pokojowej Nagrody Nobla mogą ujawnić własne propozycje, ale sam komitet nie publikuje bieżącej listy nominowanych.
Nobel z ekonomii. Nagroda, której nie było w testamencie
Ekonomia dołączyła do noblowskiego kalendarza znacznie później. Sveriges Riksbank, bank centralny Szwecji, ustanowił wyróżnienie w 1968 r. z okazji swojego 300-lecia. Jego pełna nazwa brzmi Nagroda Banku Szwecji im. Alfreda Nobla w dziedzinie nauk ekonomicznych.
Po raz pierwszy przyznano ją w 1969 r. Otrzymali ją Ragnar Frisch i Jan Tinbergen. Nagroda powstała więc niemal siedem dekad po pierwszych wyróżnieniach ustanowionych testamentem Nobla.
Laureatów wybiera Królewska Szwedzka Akademia Nauk według zasad odpowiadających stosowanym przy Nagrodach Nobla. Nagrodę finansuje bank centralny, a ekonomiści odbierają ją podczas tej samej grudniowej uroczystości co laureaci nagród wręczanych w Sztokholmie.
Gdzie oglądać ogłoszenia i kiedy odbędzie się wręczenie nagród?
Ogłoszenia można śledzić na żywo na oficjalnej stronie Nagrody Nobla. Królewska Szwedzka Akademia Nauk zapowiedziała również transmisje swoich trzech konferencji na stronie kva.se.
Wręczenie nagród odbędzie się 10 grudnia 2026 r., w rocznicę śmierci Alfreda Nobla. Laureaci fizyki, chemii, fizjologii lub medycyny, literatury oraz nauk ekonomicznych odbiorą wyróżnienia w Sztokholmie. Pokojowa Nagroda Nobla zostanie wręczona w Oslo.
Lubisz czytać nasze historie?
Na historia.org.pl codziennie opowiadamy dzieje Polski i świata tak, jak na to zasługują - rzetelnie, pasjonująco, z szacunkiem do faktów. Ale żadna opowieść nie przetrwa bez tych, którzy chcą jej słuchać i ją wspierać.
Postaw nam wirtualną kawę - to darowizna, która realnie pomaga nam działać dalej. To dzięki takim gestom możemy nadal pisać o zwycięstwach, bohaterach i wydarzeniach, które zbudowały naszą tożsamość.
