Wojna trzydziestoletnia, Protestanci kontra katolicy


Za panowania następców Karola V, Ferdynanda I (1556-1564) i Maksymiliana II (1564-1576) protestantyzm rozszerzył się w całych Niemczech i w Austrii, w związku z czym - głównie pod wpływem jezuitów - wzmogła się reakcja katolicka (kontrreformacja). Opierała się ona przede wszystkim na Habsburgach oraz książętach bawarskich i zagrażała stanowisku książąt protestanckich w Rzeszy.

Panowanie cesarza Rudolfa II (1567-1612) wychowanka jezuitów, którzy byli jego doradcami. Reakcja katolicka w Niemczech. Narastał coraz większy antagonizm między protestantami i katolikami. Katolicy zaczęli z powodzeniem wypierać wpływy protestanckie z okręgów nadreńskich, a nawet przenikać do północno-zachodnich Niemiec. Jezuici objęli swoją działalnością Czechy, ich ostoją stała się katolicka Bawaria.

hrabia Johan von Tilly

hrabia Johan von Tilly

W 1608 zawiązano protestancką unię obronną. W celu przeciwstawienia się reakcji katolickiej książęta protestanccy utworzyli unię dykwangelicką z elektorem Palatynatu Reńskiego Fryderykiem na czele. Do unii przystąpili: landgraf haski, elektor brandenburski oraz kilkanaście miast cesarskich.

W 1609 utworzono ligę katolicką. W odpowiedzi na utworzenie unii protestanckiej książęta katoliccy zawarli przymierze obronne pod nazwą ligi katolickiej, z księciem bawarskim Maksymilianem na czele. Liga zawiązana była z cesarzem, hiszpańskimi Habsburgami i z papieżem. W dziedzinie wojskowej lidze przewodził doświadczony dowódca hrabia Tilly. Wrogie stosunki między obydwoma obozami groziły wojną już w 1610 r. Odsunęła je na pewien czas niespodziewana śmierć króla Francji Henryka IV, na którego pomoc liczyli członkowie unii.

Rudolf II pod wpływem ostrej opozycji sejmu czeskiego zatwierdził stanom czeskim wolność religijną i przywileje stanowe. Stany otrzymały prawo wybierania trzydziestu defensorów (obrońców) głównie dla obrony wolności religijnych. To ustępstwo Habsburgów okazało się jednak krótkotrwałe. Zarówno cesarz Rudolf II jak i jego następca Maciej (1612-1619) nadal ograniczali prawa Czechów. Jednocześnie sytuacja gospodarcza Czech stawała się coraz cięższa. Handel i przemysł znalazły się w upadku, co było odbiciem nie tylko niepomyślnej w tym czasie ogólnej sytuacji w środkowej i wschodniej Europie, ale również szkodliwej, anty-czeskiej polityki habsburskiej. Ucisk polityczny pogłębiał kryzys w Czechach.

Defenestracja praska

Defenestracja praska

1618-1620 Pierwszy okres wojny trzydziestoletniej - wojna czeska

W Pradze wybuchło powstanie (1618 r.) spowodowane naruszeniem zobowiązań cesarskich i obawą przed objęciem władzy (na wypadek śmierci cesarza Macieja) przez jego krewnego Ferdynanda wychowanka jezuitów znanego ze swej nienawiści do innowierców. Czesi powołali rząd tymczasowy złożony z 30 dyrektorów, a królem wybrali Fryderyka, elektora Palatynatu przywódcę unii protestanckiej. Książęta protestanccy nie udzielili Czechom spodziewanej pomocy, a Fryderyk zwany szyderczo „królem zimowym” (panował w Czechach jedną zimę 1619-1620). Okazał się władcą zupełnie nieudolnym. Cesarz Ferdynand II Habsburg (1619-1637) chciał wykorzystać powstanie czeskie do złamania przewagi książąt i przywrócenia jedności politycznej i religijnej w Rzeszy.

1620 Bitwa pod Białą Górą

8 listopada 1620 r. doszło do bitwy pod Białą Górą (w pobliżu Pragi), w której dowódca wojsk ligi katolickiej hrabia Tilly rozbił wojska czeskie. Fryderyk schronił się w Holandii. Palatynat zajęła posiłkująca cesarza armia hiszpańska oraz wojska ligi. W latach 1621-1623 wojska unii protestanckiej zostały ostatecznie rozbite. W Czechach zaczęły działać specjalne sądy skazujące przywódców powstania. Zapadały liczne wyroki śmierci, nakładano wysokie grzywny. Szlachta czeska prawie w 3/4 utraciła swe posiadłości (skonfiskowane oddano Niemcom). Do Czech napłynęli cudzoziemcy. Niemieccy urzędnicy zastępowali administrację czeską, a język niemiecki stał się językiem urzędowym. Rozpoczęła się germanizacja kraju i tępienie kultury czeskiej, systematyczne niszczenie husyckiej literatury i źródeł archiwalnych. Czechy na kilka wieków przekształciły się w ujarzmioną prowincję. Fryderyka skazano na banicję, a Palatynat otrzymał - wraz z godnością elektora - przywódca ligi Maksymilian książę bawarski.

Albrecht von Wallenstein

Albrecht von Wallenstein

1625-1629 Drugi okres wojny trzydziestoletniej - wojna duńska

Na zwycięstwo cesarza i wzrost potęgi Habsburgów szybko zareagowało kilka państw Europy zachodniej. W grudniu 1625 r. z inicjatywy Richelieu Anglia, Holandia i Dania zwarły sojusz w obronie Fryderyka skierowany przeciw austriackim i hiszpańskim Habsburgom.

Król duński Chrystian IV subsydiowany przez Anglię i Holandię wkroczył na czele armii do Niemiec i połączył się z wojskami protestanckimi książąt północnoniemieckich. Ferdynand II oddał dowództwo na swoimi wojskami w ręce zniemczonego arystokraty czeskiego Albrechta Wallensteina wybitnego wodza, który stawił do dyspozycji cesarza także swoją dwudziestotysięczną armię najemną, świetnie wyszkoloną i zdyscyplinowaną. Tilly i Wallenstein rozbili armię unii protestanckiej i zadali klęskę królowi duńskiemu. Wallenstein wkroczył przez Szlezwik do Jutlandii.

W maju 1629 r. Chrystian IV na mocy pokoju w Lubece uzyskał zwrot zajętych terytoriów duńskich za co wyrzekł się interwencji w wewnętrzne sprawy Niemiec. Wallenstein w nagrodę za zwycięstwo otrzymał Księstwo Meklemburskie oraz tytuł generalissimusa Morza Bałtyckiego i oceanów.

6 marca 1629 r. cesarz wydał edykt restytucyjny mocą , którego książęta protestanccy mieli zwrócić Kościołowi wszystkie ziemie zagarnięte po 1552 r.

W 1630 r. na żądanie wodzów ligi nienawidzących Wallensteina cesarz udzielił mu dymisji i nakazał rozwiązanie jego armii.

1630-1635 Trzeci okres wojny trzydziestoletniej - wojna szwedzka

Zwycięstwo Habsburgów (1625-1629) i klęska protestantów zaniepokoiły Szwecję strzegącą swoich wpływów w rejonie Bałtyku. 4 lipca 1630 r. król szwedzki Gustaw Adolf wylądował z trzynastomiesięczną armią na Pomorzu. Nowego wroga Habsburgów poparł subsydiami pieniężnymi Richelieu. Książęta protestanccy w obawie przed cesarzem zachowali neutralność. Gustaw Adolf zmusił jednakże do współdziałania elektora brandenburskiego i kilku pomniejszych książąt. Zdobycie i spalenie przez wojska ligi w maju 1631 r. Magdeburga przeciwstawiającego się wykonaniu edyktu restytucyjnego (1629 r.) sprawiło, że również elektor saski połączył się ze Szwedami. 17 października 1631 r. Gustaw Adolf zadał Tilliemu druzgocącą klęskę pod Breitenfeld (koło Lipska) i zajał znaczną część Niemiec środkowych i południowych. Cesarz ponownie powierzył dowództwo Wallensteinowi.

16 listopada 1632 r. Gustaw Adolf przeciwdziałając ofensywie Wallensteina w Saksonii zaatakował go pod Lutzen. Bitwa zakończyła się zwycięstwem Szwedów, lecz Gustaw Adolf zginął na polu walki. Wallenstein snując plany pacyfikacji Niemiec rozpoczął tajne pertraktacje z książętami protestanckimi i Szwedami. Cesarz uznał go za buntownika pozbawił dowództwa i rozkazał ująć. 25 lutego 1634 r. Weelenstein został podstępnie zamordowany w twierdzy Cheb (Eger).

6 października 1634 r. armia cesarska zadała Szwedom klęskę pod Nordlingen zmuszając ich do opuszczenia Niemiec południowych. 30 maja 1635 r. cesarz zawarł układ pokojowy z elektorem saskim skierowany przeciw Szwedom. Do układu przyłączyła się Brandenburgia, większość protestanckich książąt i wiele miast.

Rola Polski i Rosji w szwedzkim okresie wojny trzydziestoletniej

Nordlingen i Praga zakończyły okres wojny trzydziestoletniej zwany szwedzkim. Z okresem tym związany jest jeszcze jeden problem, do niedawna nie doceniany należycie w historiografii tj. rola jaką w przebiegu wojny odegrała Polska i Rosja nie biorąc bezpośredniego udziału w walkach na terenie Niemiec.

Gustaw Adolf II

Gustaw Adolf II

Rola Polski w wojnie trzydziestoletniej, a zwłaszcza w pierwszej jej połowie była doniosła. Dwór polski związany od 1613 r. przymierzem z Habsburgami, dawał często dowody swego poparcia dla cesarza. Gustaw Adolf zdawał sobie sprawę, że na drodze do realizacji jego planów, czy to węższych tj. opanowania południowych wybrzeży Bałtyku, czy też szerszych - stworzenia imperium skandynawsko-niemieckiego, stać będzie zawsze Rzeczpospolita - bądź jako obrońca swoich żywotnych interesów gospodarczych i politycznych nad Bałtykiem, bądź jako sojuszniczka Habsburgów

Rezultatem tego słusznego rozeznania politycznego była nie tylko wojna z Polską, lecz również na szeroką skalę zbrojna akcja dyplomatyczna skierowana przeciw Rzeczpospolitej. Akcja ta swym zasięgiem objęła całą niemal Europę Wschodnią i Południowa-Wschodnią. Ostatecznym jej celem było zmontowanie wspólnego frontu protestantyzmu i prawosławia przeciw głównej sojuszniczce Habsburgów w Europie Wschodniej. Antypolskie intrygi obozu protestanckiego koncentrowały się w trzecim dziesięcioleciu XVII w. przede wszystkim w Stambule, gdzie patronował im z talentem wytrwale dyplomata holenderski Korneliusz Haga, wtórował mu zaś patriarcha konstantynopolitański Cyryl Lukaris. Intrygi szwedzko-holenderskie, a także francuskie nie ograniczały się do zagranicy, ale sięgały także na Ukrainę, gdzie wrogowie Polski podburzali Kozaczyznę i prawosławie, głęboko niezadowolone z fatalnej wobec nich polityki władz, przeciwko państwu polskiemu.

Należy podkreślić, że rolę Polski w tym wielkim konflikcie europejskim docenili w pełni Richelieu i Mazarin, kolejni kierownicy polityki francuskiej. Głównym celem dyplomacji obu kardynałów wobec Rzeczpospolitej było utrzymanie jej neutralności w toczącej się wojnie, ochłodzenie stosunków polsko-habsburskich, niedopuszczenie do zbrojnego konfliktu między Polską i Szwecją, a w późniejszej fazie przeprowadzenie zaciągów wojskowych w Polsce. Francja chętnym okiem patrzyła na zagrożenie Rzeczpospolitej przez Turcję i Rosję, gdyż to zmuszało Polskę do kierowania wszystkich wysiłków ku obronie granic wschodnich i południowych, a tym samym odciągało ją od konfliktu ze Szwecją i czynnego popierania Habsburgów. Natomiast nie bardzo życzyła sobie Francja wybuchu wojny między Polską, a Turcją czy Rosją. „Wojna Polski z Turcją czy Rosją spowodować bowiem mogła zbliżenie postawionej w obliczu niebezpieczeństwa Rzeczpospolitej do Habsburgów, połączenie interesów Warszawy i Wiednia, a więc w sposób zasadniczy sprzeciwiała się intencjom Francji. Z tych względów trudno przyjąć, że wojna polsko-rosyjska z lat 1632-1634 była- przynajmniej dla Francji, czołowej siły obozu protestanckiego - drugim frontem wojny trzydziestoletniej. Inna sprawa, że ponadto porozumienie Moskwy ze Szwecją okazało się nietrwałe” (Serwański).

1635-1648 Czwarty okres wojny trzydziestoletniej - wojna szwedzko-francusko-niemiecka

Francja, która znalazła się w 1635 r. w stanie wojny z Habsburgami hiszpańskimi przystąpiła - wbrew względom wyznaniowym, a powodując się racją stanu - do wojny po stronie Szwedów, mając po swojej stronie jako sprzymierzeńców: Holandię, Sabaudię, Wenecję, Siedmiogród. W ciągu kilku lat wojna toczyła się na terytorium Niemiec, Hiszpanii, Belgii, Włoch i po obu brzegach Renu. Początkowo ze względu na niezbyt trwały skład koalicji i nieskoordynowane działania żadna ze stron nie uzyskiwała zdecydowanej przewagi. Dopiero na początku lat czterdziestych już po śmierci Richelieu zwycięstwo zaczęło przechylać się na stronę Francji i Szwecji.

W 1634 r. Francuzi, którzy odnieśli pierwsze wielkie zwycięstwo nad Hiszpanią pod Rocroi zdobyli Alzację. W 1645 r. Szwedzi rozbili wojska cesarskie w pobliżu Jankowic w Czechach. W 1646 r. połączona armia francusko-szwedzka wkroczyła do Bawarii. Cesarz Ferdynand III następca Ferdynanda II nawiązał rokowania pokojowe.

Pokoj westfalski

Pokój westfalski wg obrazu Gerarda Terborcha

Pokój Westfalski 1648 r.

W 1648 r. zawarto pokój westfalski (w Osanbruck ze Szwedami i w Munster z Francuzami). Szwecja uzyskała Pomorze Zachodnie ze Szczecinem i wyspą Rugią, miasto Wismar wraz z portem, arcybiskupstwo Bremę i biskupstwo Werden, a tym samym ujścia wielkich rzek: Odry, Łaby i Wezery oraz kontrybucję w wysokości 5 milionów talarów, stała się członkiem Rzeszy Niemieckiej.

Francja otrzymała Alzację (bez Strasburga) oraz potwierdzenie swych praw do Lotaryngii (miasta Metz, Toul i Verdun). W Niemczech powiększyła swoje posiadłości Brandenburgia, do której przyłączono wschodnią część Pomorza Zachodniego, arcybiskupstwo magdeburskie i kilka innych okręgów. Saksonia uzyskała Łużyce, a Bawaria Palatynat Górny z godnością elektorską. Syn „króla zimowego” (1618-1620) otrzymał Palatynat Dolny (Reński) jako ósme elektorstwo. Książętom cesarstwa przyznano prawo prowadzenia samodzielnej polityki zagranicznej z zastrzeżeniem, by nie była skierowana przeciw cesarzowi.

Nad wykonaniem warunków pokoju miały czuwać Francja i Szwecja, co dawało im możność ingerowania w wewnętrzne sprawy Rzeszy.

Rzesza Niemiecka jako państwo utraciła w Europie znaczenie polityczne. Wojna spowodowała zastój gospodarczy Niemiec. Liczba ludności Rzeszy zmniejszyła się do jednej trzeciej (np. w Czechach z 3 milionów do 780 000). Upadły rolnictwo, rzemiosło i handel. Ogólny upadek kultury sprzyjał rozpowszechnianiu się ciemnoty i zabobonu, czego przejawem były procesy o czary. W pokoju westfalskim uzyskały uznanie de iure jako niepodległe republiki - Związek Szwajcarski i Holandia. Wojna francusko-hiszpańska zakończyła się dopiero w 1659 r. pokojem pirenejskim.

Wojna trzydziestoletnia
Data Miejsce/a Strony Przyczyna/y Siły
1618-1648 Europa Środkowa Francja, Szwecja, Czechy, Dania, Norwegia, Holandia, Francja, Szkocja, Anglia, Saksonia : Liga Katolicka, Austria, Bawaria, Hiszpania, Portugalia Rywalizacja Habsburgów z protestantami o panowanie w Rzeszy ok. 500 000 żołnierzy : ok. 450 000 żołnierzy

Bibliografia:

  1. Stanisław Arnold, Władysław Kurkiewicz, Adam Tatomir, Wiesław Żurkowski, Dzieje Świata, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1976.
  2. Zbigniew Wójcik, Historia Powszechna XVI-XVII wieku, PWN, Warszawa 1991

Te artykuły również mogą Cię zainteresować:
Znajdujące się w portalu artykuły nie zawsze prezentują opinie zgodne ze stanowiskiem całej redakcji. Zachęcamy do dyskusji nad treścią przeczytanych artykułów, by to zrobić wystarczy podać swój nick i wysłać komentarz. O naszych artykułach możesz także porozmawiać na naszym forum. Możesz także napisać własny artykuł i wysłać go na adres naszej redakcji.

2 komentarze

  1. Zetech napisał(a):

    Zauważyłem błąd,otóż bitwa pod Lutzen wydarzyła się 16 XI 1632,a nie 16 X 1631 roku.

  2. Michał napisał(a):

    Edykt restytucyjny miał miejsce w 1629, a nie 1529. Widocznie redaktor się machnął 🙂 Pozdrawiam

Zostaw własny komentarz