Matura z historii – cz. XVI – „Ustroje polityczne państw nowożytnych”


Polityka, ustrój i cechy charakterystyczne monarchii oraz rządów państw europejskich w dobie nowożytnej. Zapraszamy do lektury części szesnastej w serii naszego portalowego Vademecum!

Monarchia absolutna

Portret Niccolo Machiavelli

W czasach renesansu niektóre państwa europejskie, dotychczas charakteryzujące się feudalno-stanowymi rządami władców, przeobrażać się zaczęły w tzw. monarchie absolutne. Dzieła takich autorów jak Niccolo Machiavelli (Książę), Jean Bodin (Sześć ksiąg o Rzeczpospolitej), Thomas Hobbes (Lewiatan), stopniowe ograniczanie uprawnień politycznych stanów, czy centralizacja władzy w rękach monarchy sprawiły, że wiele państw – zwłaszcza Europy Zachodniej – przyjmować zaczęły rządy absolutystyczne. Wśród najważniejszych cech monarchii absolutnej wymienić należy:

- rozbudowę armii zawodowej, aparatu policyjnego oraz biurokracji

- nieograniczone rządy monarchy, który kontrolował władzę ustawodawczą, sądowniczą i wykonawczą

- politykę zmian w systemie fiskalnym oraz ekspansjonizm

- ograniczanie praw obywatelskich (cenzura, szpiegostwo)

- merkantylizm, czyli dbanie o dodatni bilans finansowy w handlu zagranicznym, przy jednoczesnym podporządkowaniu gospodarki państwu.

Ludwik IV, „Król Słońce”

Idealnym przykładem monarchii absolutnej w dobie nowożytnej była Francja Ludwika IV, zwanego „Królem Słońce„ (znane powiedzenie króla brzmiało ”Państwo to Ja”).

Absolutyzm oświecony

Wraz z początkiem XVIII w., wielu oświeceniowych pisarzy, myślicieli i filozofów poddało krytyce rządy monarchii absolutnych. Słynny angielski filozof i pisarz polityczny John Locke (Dwa traktaty o rządzie), twórca koncepcji trójpodziału władzy Chales Louis Montesquieu (in. Monteskiusz, O duchu praw) oraz propagator idei rządu republikańskiego Jean Jacques Rousseau (Umowa społeczna) przyczynili się do ewolucji formy rządów, które nazwane zostały absolutyzmem oświeconym. Wśród cech charakterystycznych ustroju wymienić należy:

- dbanie o tolerancję religijną, edukację, uniwersytety, niezależne sądownictwo

- władca posiada nieograniczoną władzę, ale na bazie koncepcji umowy społecznej („król pierwszym sługą państwa”)

Klasycystyczne przedstawienie Monteskiusza

- podporządkowanie Kościoła państwu

- unowocześnienie systemów fiskalnych oraz prawnych

- „oświecanie narodu”, czyli m.in. znoszenie tortur, procesów o czary, ustanowienie powszechnego obowiązku nauczania

- popieranie zasad merkantylizmu oraz protekcjonizmu

Ustroje państw nowożytnych

Najważniejsze informacje związane z monarchią oświeconą Prus:

- w 1701 r. Fryderyk II Hohenzollern koronował się na króla Prus (Brandenburgia połączona z Prusami Książęcymi stały się królestwem)

- za rządów Fryderyka II Wielkiego (1740-1786) Prusy stały się lokalną potęgą

- ukierunkowanie państwa na szeroko rozumiany militaryzm – reformy wojska, ogromne nakłady finansowe na armię, polityka społeczna i gospodarcza ukierunkowana na wzmacnianie wojska

Fryderyk II Wielki

- panowanie absolutnej dyscypliny w wojsku pruskim, stworzenie nowych taktyk manewrowych i unowocześnienie karabinów z bagnetami

- Fryderyk II rozpoczął laicyzację państwa (państwo powinno być świeckie), usprawnił administrację, system podatkowy i politykę handlową kraju

- obywatelom niższej kategorii zapewniono opiekę polityczną

- promowanie polityki tolerancji oraz powszechnego obowiązku nauki dla młodych chłopców (przyszłych żołnierzy)

- utworzenie Berlińskiej Akademii Nauk

Najważniejsze informacje związane z absolutyzmem w Rosji:

- początek mocarstwowości Imperium Rosyjskiego datuje się od rządów Piotra I Wielkiego (1682-1721)

- wprowadzanie zachodnioeuropejskiej kultury na dwory i salony rosyjskie

Imperator Wszechrosji, Piotr I Wielki

- tworzenie reform ustrojowych, w tym likwidacja Dumy Bojarskiej (na jej miejsce pojawił się Senat Rządzący), władca stanął na czele Kościoła Prawosławnego

- reforma gospodarcza (rozwój hutnictwa, manufaktur, opieka państwa nad handlem zagranicznym)

- pełnia władzy w rękach cara

- utworzenie floty wojennej i zbudowanie Akademii Morskiej

- powstanie Akademii Nauk, pojawienie się prasy, promowanie narodowej literatury

- założono nowe miasto – Petersburg – które stało się stolicą Rosji (od 1712 r.)

Najważniejsze informacje związane z monarchią w Austrii:

- władzę sprawowali Habsburgowie

- charakter państwa był wielonarodowościowy (Austriacy, Węgrzy, Czesi, Belgowie, Włosi, Polacy)

- prowadzenie przez cesarzową Marię Teresę i Józefa II polityki absolutyzmu oświeconego

Portret Marii Teresy Habsburg

- wprowadzenie reform gospodarczych i oświatowych

- nałożenie dodatkowych podatków na szlachtę i kler, likwidowano zakony, wprowadzono tolerancję religijną dla protestantów

- zniesienie poddaństwa chłopów (przywrócono je po śmierci Józefa II w 1790 r.)

Najważniejsze informacje związane z monarchią parlamentarną w Anglii:

- monarchia parlamentarna była formą władzy, w której parlament posiadał przewagę nad monarchą (stanowił on prawo i decydował o składzie i polityce rządu)

- w 1679 r. wprowadzono Habeas Corpus Act, czyli ustawę, która zagwarantowała nietykalność osobistą chłopów – sądzić ich mógł tylko niezależny sąd

- w 1689 r. ogłoszono akt Bill of Rights, który ustanowił supremację (przewagę) parlamentu nad monarchą

Deklaracja Praw (ang. Bill of Rights)

- ograniczanie władzy królewskiej – władca nie mógł ustanawiać nowych podatków bez zgody parlamentu, musiał zwoływać regularnie parlamentarzystów, miał prawo zatwierdzania ustaw i powoływania nowych ministrów i członków Izby Lordów

- premierem w angielskim parlamencie zostawał lider partii mającej większość w Izbie Gmin

- w polityce angielskiej dominowały dwie partie: Torysi (konserwatywna arystokracja świecka i kościelna) oraz Wigowie (dążyli do swobód obywatelskich i tolerancji, w ich skład wchodzili głównie bogaci mieszczanie)

- parlament składał się z dwóch izb – Izby Gmin (Wigowie i Torysi) oraz Izby Lordów (reprezentującej arystokrację)

 

Bibliografia:

  1. Jarosz J., Historia: vademecum gimnazjalisty, Warszawa 2002.
  2. Kręc A., Noskowiak J., Zapiór B., Vademecum Maturzysty Historia, Kraków 2016.
  3. Wagner M., Historia nowożytna powszechna, Warszawa 2010.

 

Te artykuły również mogą Cię zainteresować:
Znajdujące się w portalu artykuły nie zawsze prezentują opinie zgodne ze stanowiskiem całej redakcji. Zachęcamy do dyskusji nad treścią przeczytanych artykułów, by to zrobić wystarczy podać swój nick i wysłać komentarz. O naszych artykułach możesz także porozmawiać na naszym forum. Możesz także napisać własny artykuł i wysłać go na adres naszej redakcji.

Zostaw własny komentarz