Zima tysiąclecia, która wywołała wielki głód. W 1709 zamarzła cała Europa


Zima tysiąclecia nazywana Wielkim Mrozem lub Wielką Zimą była z całą pewnością najbardziej mroźną zimą w całym tysiącleciu. Temperatura na południu Francji wynosiła nawet -23,2°C. Zima uderzyła nawet w kraje o ogólnie łagodnych zimach, takich jak Portugalia, czy Włochy. Chłód spowodował ogromne straty w uprawach, kryzys gospodarczy, wielki głód, a także zmienił bieg wojny.

Zima 1709 w Anglii

Zima na obrazie Pietera Bruegela Starszego

Fala zimna, która doprowadziła do niespotykanych w Europie Zachodniej mrozów, rozpoczęła się w okolicach Święta Trzech Króli roku 1709.

William Derham, angielski astronom i proboszcz w kościele św. Wawrzyńca w Upminster, prowadził obserwacje meteorologiczne. Nocą 5 stycznia zanotował najniższą temperaturę w historii prowadzonych przez siebie pomiarów. Wyniosła ona aż -12 °C, co w klimacie Wysp Brytyjskich jest niezwykle silnym mrozem. Derham zapisał wówczas, że był to największy mróz w pamięci człowieka. Oczywiście są regiony świata, gdzie taka temperatura nikogo nie dziwiła, ale tak niska temperatura w podlondyńskim Upminster musiała szokować ówczesnych mieszkańców Anglii.

Zamarzła Tamiza stając się miejscem, na którym tysiące londyńczyków spotykało się towarzysko i jeździło na nartach. Po trzech miesiącach przyszło ocieplenie, a wraz z nim powódź. W efekcie w 1709 roku dochód na mieszkańca Anglii spadł o 20-30%.

Zima 1709 we Francji

Jeszcze niższe temperatury zostały zanotowane we Francji. W Marsylii, która leży nad Morzem Śródziemnym, 8 stycznia zanotowano spadek temperatury z +8,5 °C do -11,2 °C, co pokazuje gwałtowność zjawiska. Kilka dni później, 11 stycznia, temperatura spadła już do -17,5 °C. W Montpellier, które leży 10 km od wybrzeża Morza Śródziemnego, temperatura była także bardzo niska i wynosiła -16,1 °C.

Natomiast w Bordeaux, położonym ok. 100 km od Oceanu Atlantyckiego, od 10 do 22 stycznia temperatura każdego ranka wynosiła około -18 °C, a spadała okresowo do -23,2 °C.  Zamarzła także rzeka Garonna, która przepływa przez Bordeaux. W domach zamarzła woda, nawet w pobliżu palenisk temperatura była niska. Zamarzło również wino w beczkach.

Obraz przedstawia konfiskatę zapasów zboża celem jego dystrybucji wśród głodującej na skutek Wielkiej Zimy ludności / fot. BnF

Wielki Mróz nie ominął również Paryża. Tam dokładne pomiary temperatury prowadzili botanik Louis Morin de Saint-Victor oraz astronom Philippe de La Hire. Średnia temperatura w styczniu we francuskiej stolicy w 1709 roku wyniosła -3,7 °C. Dla porównania średnia temperatura dla Paryża w styczniu obecnie wynosi ok. +3,5 °C. Zimno nie opuszczało Paryża od 6 do 24 stycznia. W tym okresie temperatura spadała nawet do -18 °C.

Tak niskie temperatury spowodowały, że w okolicach Awinionu zamarzła rzeka Rodan. Z kolei w Grasse, leżącym na Lazurowym Wybrzeżu, zamarzły drzewa oliwne i trzeba było je wyciąć. Podobny los spotkał drzewa oliwne w Mas-Cabardès w Oksytanii. Uszkodzeniu uległa także inna roślinność, w tym w szczególności uprawy zbóż i winorośli.

Francuski archiwista, Armand Bénet, opisując zimę w 1709 roku napisał, że 6 stycznia zerwał się północy wiatr, który spowodował przenikliwe zimno. Mróz był tak silny, że ziemia, przesiąknięta deszczami, zamarzła na głębokość trzech stóp w przeciągu zaledwie dwudziestu czterech godzin. Zimno trwało z taką surowością przez siedemnaście dni. W tym czasie nawet rzeka w Mâcon zamarzła niemal na całej głębokości. Z tego okresu zachował się list, który do ciotki w Niemczech napisała Elżbieta Charlotta z Palatynatu, księżna orleańska. Napisała w nim, że nigdy nie widziała takiej zimy.

Zima 1709 w innych krajach Europy

Obraz Gabriela Belle przedstawiający zamarzniętą Lagunę Wenecką w 1709 roku

W Berlinie temperatura w nocy z 9 na 10 stycznia spadła do -16,6 °C. Nawet gorące źródła Akwizgranu zamieniły się w lód.

Częściowo zamarzło także Morze Północne, umożliwiając przejście po morzu z Danii do Szwecji. Zamarzło Morze Bałtyckie, dzięki czemu można było podróżować saniami z Polski do Szwecji.

Zima nie ominęła także Włoch. Zamarznięciu uległa Laguna Wenecka, stając się miejscem zabaw dla mieszkańców Wenecji. W mieście temperatura spadła do - 17 °C. W regionie Emilia-Romania wymarzły jabłonie, śliwki, orzechy i wiśnie.

Statki zostały uwięzione w oblodzonych śródziemnomorskich portach, takich jak Genua i Marsylia. Zamrożone zostało nawet ujście Tagu w Lizbonie.

Zima a wojna

Bitwa pod Połtawą

W 1709 roku pod Połtawą doszło do rozstrzygającego starcia pomiędzy Rosją, a Szwecją w trwającej wojnie północnej. Bitwę wygrała armia rosyjska. Zwycięstwo dało Rosji dostęp do Morza Bałtyckiego, co tylko wzmocniło ją gospodarczo, a sukcesy militarne rozbudziły jej dążenia do powiększania swojego terytorium. Wpływ na porażkę szwedzkiego króla miała także zima. Piotr I zawdzięczał swoje zwycięstwo po części zimie, która poważnie osłabiła zdyscyplinowaną i doświadczoną armię szwedzką.

Zima spowodowała także opóźnienie działań wojennych podczas wojny o sukcesję hiszpańską.

Wielki głód w 1709

Skutkiem tak mroźnej zimy był wielki głód w 1709 roku. Zniszczenie plonów doprowadziło do gwałtownego wzrostu cen zbóż. Mieszkańcy wsi nie byli w stanie zebrać plonów dla zaspokojenia swoich potrzeb, a z kolei wysokie ceny uniemożliwiały zakup zboża mieszczanom. Cena zboża wzrosła ponad dziesięciokrotnie w porównaniu z 1708 rokiem. Zła sytuacja na rynku rolnym wywołała także kryzys gospodarczy. Chcąc ratować sytuację, król Francji zwolnił z ceł importowych zboże przywożone do Francji. Zwiększono opodatkowanie najbogatszych Francuzów, a gminy zmuszano do organizowania pomocy żywnościowej dla najbiedniejszych. Ukrywającym zapasy zboża grożono ciężką karą pracy na galerach.

Zima na obrazie Charlesa Leickerta

Mimo to we Francji na skutek mrozu i głodu w 1709 roku zmarło około 600 000 ludzi. Dodatkowo trwała wówczas wojna o sukcesję hiszpańską, która pogarszała sytuację ludności w zachodniej Europie.

Co wywołało Wielki Mróz?

Wielki Mróz był najzimniejszą zimą w Europie w historii. Nigdy nie zanotowano tak mroźnego stycznia w historii zachodniej Europy. Jego przyczyna wciąż stanowi zagadkę dla naukowców. Jedna z hipotez wskazuje, że w 1709 roku miała miejsce zima wulkaniczna, spowodowana wcześniejszymi erupcjami kilku wulkanów: Teide (na Wyspach Kanaryjskich), Santorini (we wschodniej części Morza Śródziemnego) i Wezuwiusz (w pobliżu Neapolu). Druga z hipotez koncentruje się wokół zjawiska nazywanego Minimum Maundera, czyli okresu mniejszej ilości plam słonecznych. Niemniej nadal brak pewnych ustaleń o przyczynach wielkiej zimy w 1709 roku.

Czytaj także → 10 przypadków, gdy przyroda tworzyła historię

Bibliografia:

  1. D. Hambling, How the Great Frost of 1709 left England’s economy in ruin, https://www.theguardian.com/news/2020/dec/17/how-the-great-frost-of-1709-left-englands-economy-in-ruin.
  2. F. Labalette, 1709. Les terribles ravages du „grand hiver”, https://www.historia.fr/1709-les-terribles-ravages-du-«-grand-hiver-».
  3. S. Pain, 1709: The year that Europe froze, https://www.newscientist.com/article/mg20126942-100-1709-the-year-that-europe-froze/.
  4. J. J. Sanchez Arreseigor, Winter Is Coming: Europe’s Deep Freeze of 1709, https://www.nationalgeographic.com/history/magazine/2017/01-02/1709-deep-freeze-europe-winter/.
  5. Histoire: le grand hiver 1709, http://www.meteofrance.fr/actualites/68588294-histoire-le-grand-hiver-1709.
  6. Le « Grand Hiver » de 1709, https://www.paris-a-nu.fr/le-grand-hiver-de-1709/.
  7. Le Grand Hiver de 1709, http://promenade34.free.fr/Documents/nostal19.htm.

Te artykuły również mogą Cię zainteresować:
Znajdujące się w portalu artykuły nie zawsze prezentują opinie zgodne ze stanowiskiem całej redakcji. Zachęcamy do dyskusji nad treścią przeczytanych artykułów, by to zrobić wystarczy podać swój nick i wysłać komentarz. O naszych artykułach możesz także porozmawiać na naszym forum. Możesz także napisać własny artykuł i wysłać go na adres naszej redakcji.

13 komentarzy

  1. Andrzej pisze:

    Miło przeczytać artykuł podający żródła. Dzięki Onetowi zostanę czytelnikiem HISTORII. Proponuje autorowi zapoznanie się z XVIII wiecznymi obserwacjami zmian klimatu. W o mawianym okresie klimat Zachodniej Europy uległ kilkuletniej zmianie, prawdopodobnie spowodowanej zatrzymaniem Golfstromu przez powrotny prąd z północy. Wielki głód i zamarzanie to również brak plonów ziarna i owoców jak i pastewnych spowodowany brakiem typowej wiosny, lata i jesieni. Chętnie wskażę literaturę; scholion.tesin@gmail.com, dr Andrzej Klar

  2. Jacek pisze:

    Z tą podróżą saniami do Szwecji, to chyba nie do końca :))
    Ale faktem jest, że zamarzła Zatoka Gdańska i saniami na Hel można było jeździć, a na środku Zatoki pojawiła się szopa, gdzie można było coś zjeść 🙂

    • Wojtek Duch pisze:

      Na pewno z Danii na Bornholm można był przejść po lodzie, co do saniami z Szwecji rzeczywiście źródło wątpliwie, co do Zatoki to przy tak długim mrozie niewątpliwie było jak piszesz.

  3. Michał pisze:

    Ciekawe skąd wzięły się w artykule takie dokładne wartości temperatury? Pierwsze termometry rtęciowe, które być może umożliwiłyby pomiary z taką dokładnością, pojawiły się w latach dwudziestych XVIII wieku, a ich twórcą był Daniel Gabriel Fahrenheit.

  4. Anonim pisze:

    W 1709r jeżdzili na nartach w Londynie a skąd oni tam narty wzięli w tych czasach

  5. Andrzej pisze:

    1709r narty na tańszą a skąd oni je tam wzięli

  6. Andrzej pisze:

    Przepraszam nad Tamizą

  7. Radek pisze:

    Proszę powiedzieć, skąd wiadomo, jakie były temperatury? Podawane są dokładne wartości w skali Celsjusza (który miał wtedy 5 lat), więc pewnie są one przeliczane w cytowanych źródłach z innej skali. Jakiej?

  8. Maria pisze:

    Dzisiaj sypie niesamowicie i jest bardzo zimno. Zima daje o sobie znac od kilku dni.

  9. Meran pisze:

    bardzo ciekawe infromacje. jakie to szczeście żyć w XXI wieku

Zostaw własny komentarz