W Polsce odkryto ślady fermentowanych napojów sprzed 4500 lat |
Odkrycie nie pochodzi z dawnego browaru ani osady produkcyjnej, lecz z fragmentów ceramicznych naczyń związanych z obrzędami funeralnymi i rytualnymi sprzed około 4500 lat. Badacze z Uniwersytetu Warszawskiego i Politechniki Łódzkiej wykryli w nich związki chemiczne wskazujące na obecność fermentowanych napojów alkoholowych. Według autorów badań mogły one przypominać wczesne piwo albo bardziej złożone mieszanki fermentowane określane czasem mianem „nordyckiego grogu”. Wyniki opublikowano w czasopiśmie „Archaeometry”.
Gdzie znaleziono naczynia?
Gliniane naczynia - zdjęcie ilustracyjne
Większość analizowanych naczyń pochodzi ze stanowiska archeologicznego w Supraślu na Podlasiu. Były one związane z kulturą pucharów dzwonowatych i odkryto je w obiektach o charakterze funeralno-rytualnym. Znaleziono tam fragmenty ceramiki, wyroby bursztynowe, narzędzia krzemienne oraz szczątki ludzkie i zwierzęce.
Dodatkową próbkę przebadano ze Skrzeszewa na Mazowszu. Pochodziła ona już z wczesnej epoki brązu i była związana z początkową fazą kręgu kultury trzcinieckiej. To ważne, ponieważ może sugerować kontynuację lub przejęcie części praktyk związanych z używaniem napojów fermentowanych przez późniejsze społeczności.
Czym była kultura pucharów dzwonowatych?
Kultura pucharów dzwonowatych należała do najbardziej zagadkowych zjawisk europejskiego późnego neolitu i wczesnej epoki brązu. Jej nazwa pochodzi od charakterystycznych naczyń o odwróconym, dzwonowatym kształcie. Społeczności te pojawiły się w różnych częściach Europy między około 2800 a 1800 r. p.n.e. i pozostawiły po sobie charakterystyczne wyposażenie grobów, ozdoby oraz ceramikę.
Badania z Supraśla mają dodatkowe znaczenie, ponieważ pokazują, że wpływy tej kultury sięgały dalej na wschód, niż dotąd przypuszczano. Stanowiska znajdują się bowiem na pograniczu Niziny Północnoeuropejskiej i Wschodnioeuropejskiej, w rejonie uważanym wcześniej za peryferyjny wobec głównych centrów kultury pucharów dzwonowatych.
Jak wykryto ślady alkoholu?
Naukowcy wykorzystali chromatografię gazową połączoną ze spektrometrią mas. Metoda pozwala wykrywać śladowe ilości dawnych związków organicznych zachowanych w strukturze ceramiki. W przebadanych fragmentach znaleziono między innymi kwas mlekowy, octowy i lewulinowy - substancje związane z procesami fermentacji.
W części naczyń wykryto również związki mogące wskazywać na obecność zbóż, zwłaszcza pszenicy i jęczmienia. Szczególnie interesujący okazał się kwas azelainowy, który naturalnie występuje właśnie w tych roślinach. Zidentyfikowano także wanilinę, która może być efektem procesów związanych z obróbką i fermentacją zbóż używanych do produkcji napojów alkoholowych.
Autorzy badań podkreślają jednak ostrożnie, że nie da się jednoznacznie stwierdzić, czy był to dawne piwo. Bardziej prawdopodobne jest, że społeczności te przygotowywały różne mieszanki fermentowane na bazie zbóż, owoców i innych składników roślinnych.
Alkohol jako element rytuału?
Najciekawszy pozostaje kontekst odkrycia. Analizowane naczynia pochodzą bowiem głównie z miejsc o charakterze funeralnym i rytualnym, a nie z codziennych osad mieszkalnych. Zdaniem badaczy może to sugerować, że napoje fermentowane pełniły funkcję ceremonialną lub prestiżową. Podobne interpretacje pojawiały się wcześniej także przy analizach naczyń kultury pucharów dzwonowatych z Półwyspu Iberyjskiego, gdzie odkrywano ślady piw zbożowych, miodów pitnych i win owocowych.
Odkrycie z Supraśla i Skrzeszewa pokazuje więc, że społeczności zamieszkujące północno-wschodnią Polskę w drugiej połowie III tysiąclecia p.n.e. były częścią szerokiej sieci kontaktów kulturowych obejmujących znaczną część Europy. Jednocześnie są to najstarsze znane chemiczne ślady fermentowanych napojów alkoholowych odkryte dotąd w tym regionie.
Bibliografia:
- D. Manasterski, K. Januszek, A. Rosiak, A. Cetwińska, J. Kałużna-Czaplińska, The Oldest Traces of Alcoholic Beverages in the Border Zone of the North and East European Plains, „Archaeometry” Volume 68, Issue 2 Apr 2026.
Lubisz czytać nasze historie?
Na historia.org.pl codziennie opowiadamy dzieje Polski i świata tak, jak na to zasługują - rzetelnie, pasjonująco, z szacunkiem do faktów. Ale żadna opowieść nie przetrwa bez tych, którzy chcą jej słuchać i ją wspierać.
Postaw nam wirtualną kawę - to darowizna, która realnie pomaga nam działać dalej. To dzięki takim gestom możemy nadal pisać o zwycięstwach, bohaterach i wydarzeniach, które zbudowały naszą tożsamość.
