Historia Korei od pierwszych państw do podziału na Północ i Południe |
Co roku 3 października Korea Południowa obchodzi święto założenia państwa przez legendarnego Danguna. Pamięć o dawnych królestwach przetrwała podział półwyspu, podobnie jak alfabet stworzony przez króla Sejonga. Przez stulecia buddyjskie klasztory gromadziły tu księgi, a monarchowie budowali państwo uczonych urzędników. XX w. przyniósł utratę niepodległości, kolonizację i wojnę, po której miliony ludzi znalazły się po przeciwnych stronach granicy.
Gojoseon i początki państwowości na Półwyspie Koreańskim
Ukształtowanie terenu Korei na mapie z XIX w.
Góry zajmują większą część półwyspu. Osadnictwo i rolnictwo rozwijały się przede wszystkim w dolinach rzecznych oraz na równinach zachodu i południa. Szlaki przez Mandżurię i drogi morskie łączyły Koreę z Chinami oraz Wyspami Japońskimi. Położenie sprzyjało wymianie, ale wystawiało kraj na ekspansję sąsiadów.
Koreańska tradycja wywodzi początki państwa od Danguna, syna niebiańskiego przybysza i niedźwiedzicy przemienionej w kobietę. Miał on założyć Gojoseon w 2333 r. p.n.e. Opowieść tę spisano wiele stuleci później. Podana w niej data należy do legendy. Państwowość wyłaniała się stopniowo, gdy wodzowie skupiali władzę nad rolniczymi osadami i kontrolowali wytwarzanie cennych przedmiotów z brązu.
Gojoseon, czyli Dawne Joseon, obejmowało ziemie na północy półwyspu i sąsiednich obszarach kontynentu. W 108 r. p.n.e. pokonały je wojska chińskiej dynastii Han. Utworzone na zdobytych terenach okręgi administracyjne ułatwiały przepływ towarów, technik i pisma, wywołując zarazem opór. Poza ich zasięgiem rozwijały się kolejne organizmy polityczne.
Trzy Królestwa walczą o ziemię i wpływy
Malowidło ścienne w grobowcu z okresu Goguryeo
W pierwszych wiekach naszej ery przewagę stopniowo zdobywały Trzy Królestwa. Goguryeo na północy, Baekje na południowym zachodzie i Silla na południowym wschodzie. Obok nich funkcjonowały związki państewek Gaya, znane z produkcji żelaza i handlu. Silla wchłonęła je w VI w.
Goguryeo rozciągało się po obu stronach dzisiejszej granicy koreańsko-chińskiej. W 313 r. zdobyło Lelang, ważny ośrodek chińskiej administracji w okolicach dzisiejszego Pjongjangu. Baekje utrzymywało rozległe kontakty morskie, a Silla wzmacniała monarchię i armię. Królestwa rywalizowały zwłaszcza o dolinę rzeki Han, z żyznymi ziemiami i dostępem do zachodniego wybrzeża.
Dwory przyjmowały buddyzm, który dostarczał rytuałów wspierających władzę monarchy i łączył je z szerszym światem azjatyckim. Administracja korzystała z pisma chińskiego i konfucjańskich wzorców rządzenia. Z Baekje do Japonii przybywali mnisi, uczeni i rzemieślnicy, uczestnicząc w rozwoju tamtejszej kultury.
Silla jednoczy część półwyspu, na północy powstaje Balhae
VII-wieczny obraz z czasów dynastii Tang przedstawiający posłów z trzech królestw Korei: Baekje, Goguryeo i Silla
W VII wieku do rywalizacji koreańskich królestw włączyły się Chiny. Ich cesarze chcieli podporządkować sobie Goguryeo, potężne państwo na północy, lecz kolejne wyprawy kończyły się niepowodzeniem. Sytuację zmienił sojusz Chin, rządzonych już przez dynastię Tang, z Sillą. Dla tego koreańskiego królestwa chińska pomoc była szansą na pokonanie sąsiadów. Wspólnie rozbiły Baekje w 660 r., a osiem lat później Goguryeo.
Po zwycięstwie dotychczasowi sojusznicy zwrócili się przeciw sobie. Chińczycy zamierzali podporządkować zdobyte ziemie własnej administracji, natomiast władcy Silli chcieli przyłączyć je do swojego państwa. Rozpoczęła się kolejna wojna. Do 676 r. Silla wyparła chińskie wojska z południowej i środkowej części półwyspu, obejmując te obszary swoimi rządami.
Powstało większe państwo, ale zjednoczenie nie objęło wszystkich ziem dawnych Trzech Królestw. Na części północnych terenów dawnego Goguryeo oraz w sąsiedniej Mandżurii w 698 r. powstało Balhae. Jego władcy nawiązywali do tradycji pokonanego królestwa, a wśród poddanych żyli zarówno dawni mieszkańcy Goguryeo, jak i miejscowe ludy mandżurskie. Przez ponad dwa stulecia obok Silli istniał więc drugi ważny ośrodek władzy. Balhae upadło w 926 r., podbite przez Kitanów, lud budujący wówczas potęgę na północ od Chin.
W Silli dwór rozbudowywał stolicę w Gyeongju i fundował buddyjskie świątynie. Bogactwo monarchii i arystokracji opierało się na pracy rolników płacących daniny. Najwyższe urzędy pozostawały zastrzeżone dla ludzi odpowiedniego pochodzenia. Z czasem walki możnych rodów o tron osłabiły królów. Lokalni przywódcy coraz samodzielniej rządzili prowincjami, a obciążenia nakładane na chłopów wywoływały bunty. Pod koniec IX wieku dwór tracił kontrolę nad krajem, który ponownie rozpadał się na rywalizujące państwa.
Goryeo, buddyjskie księgi i potęga możnych rodów
Generał Yun Kwan (1040–1111) i jego armia
Rozpad Silli otworzył drogę lokalnym przywódcom, którzy walczyli o panowanie nad półwyspem. Jednym z nich był dowódca wojskowy Wang Geon. W 918 r. założył państwo Goryeo. Jego nazwę, zapisywaną również jako Koryŏ i wymawianą w przybliżeniu „Korjo”, z czasem przyswojono w Europie w formach takich jak Corea i Korea. Stąd pochodzi używana przez nas do dziś nazwa kraju. Stopniowo rozszerzał swoje panowanie. Władca osłabionej Silli poddał mu się w 935 r., a rok później Wang Geon pokonał państwo odrodzone na dawnych ziemiach Baekje. Ponownie połączył południową i środkową część półwyspu pod jedną władzą. Poparcie możnych zdobywał przez porozumienia i małżeństwa z kobietami z ich rodów.
Kolejni królowie Goryeo rozbudowywali administrację. Kandydaci na urzędników zdawali egzaminy sprawdzające znajomość klasycznych tekstów chińskich, choć wpływowe rodziny nadal miały największy dostęp do stanowisk. Ważne miejsce zajmował buddyzm. Władcy wspierali klasztory, licząc na duchową ochronę państwa, a te gromadziły ziemię i bogactwa. W 1107 r. generał Yun Kwan poprowadził wyprawę przeciw Dżurdżenom, ludowi zamieszkującemu Mandżurię i północno-wschodnie pogranicze Korei, a na zdobytych ziemiach jego wojska wzniosły dziewięć fortec. Sukces okazał się krótkotrwały, ponieważ zaciekły opór Dżurdżenów i trudności z obroną nowych posiadłości skłoniły dwór Goryeo do oddania tych terenów w 1109 r. Przewaga cywilnych urzędników na dworze budziła natomiast niezadowolenie wojskowych. W 1170 r. dowódcy dokonali przewrotu. Królowie zachowali tron, lecz rzeczywista władza na około sto lat przeszła w ręce wojskowych przywódców.
Tak rządzone państwo musiało stawić czoło Mongołom, którzy budowali ogromne imperium w Azji. Ich najazdy rozpoczęły się w 1231 r. Dwór przeniósł się na wyspę Ganghwa, gdzie morze chroniło go przed najeźdźcami. Mieszkańcy lądu pozostali narażeni na kolejne ataki. Mongołowie zniszczyli również zbiór drewnianych matryc służących do drukowania ksiąg buddyjskich. Podczas wojny rozpoczęto jego odtwarzanie, wierząc, że ten wysiłek pomoże wyjednać ochronę Buddy. Rzemieślnicy wyryli teksty na ponad 80 tys. drewnianych tablic. Zbiór znany jako Tripitaka Koreana zachował się w klasztorze Haeinsa.
Po dziesięcioleciach wyniszczających walk Goryeo uznało zwierzchnictwo Mongołów. Koreańska dynastia zachowała tron, ale musiała podporządkować się mongolskim władcom, którzy pod nazwą dynastii Yuan rządzili także Chinami. Zależność oznaczała konkretne obciążenia. Koreańczycy dostarczali ludzi i okrętów do nieudanych mongolskich wypraw na Japonię.
Potrzeby klasztorów i dworu sprzyjały rozwojowi sztuki drukarskiej. Obok drewnianych tablic z całymi stronami tekstu stosowano ruchome metalowe czcionki, które można było układać ponownie do druku kolejnych dzieł. Tą techniką w 1377 r. wydrukowano buddyjskie Jikji. Jest to najstarsza zachowana książka odbita ruchomą metalową czcionką, o blisko 80 lat starsza od Biblii Gutenberga. Ocalały drugi tom tego wydania przechowuje Biblioteka Narodowa Francji w Paryżu.
Dynastia Joseon buduje państwo uczonych urzędników
Ri Sŏng Gye - założyciel koreańskiej dynastii Ri, władca Korei (Joseon) w latach 1392-1398
Osłabienie Yuan umożliwiło Goryeo odzyskiwanie samodzielności. W kraju wielkie majątki ograniczały jednak dochody państwa, a dworskie stronnictwa walczyły o wpływy. Władzę przejął generał Ri Sŏng Gye (T’aejo), który w 1392 r. objął tron, rozpoczynając rządy dynastii Joseon. Nową stolicą został Hanyang, dzisiejszy Seul.
Reformatorzy ograniczali potęgę klasztorów i wzmacniali administrację. Podstawą państwowej ideologii stał się neokonfucjanizm, łączący moralne doskonalenie człowieka z przekonaniem, że właściwe relacje między władcą i poddanymi oraz członkami rodziny zapewniają porządek społeczny. Urzędników wyłaniano przez egzaminy, lecz dostęp do edukacji zależał od zasobów i pozycji rodziny. Największe możliwości mieli yangbanowie, elita związana ze służbą cywilną i wojskową.
Większość mieszkańców utrzymywała się z rolnictwa. Chłopi płacili podatki, a dzierżawcy oddawali część plonów właścicielom ziemi. Niżej w hierarchii znajdowali się nobi, ludzie o dziedzicznie niewolnym statusie, należący do instytucji lub prywatnych właścicieli. Niektórzy mieszkali osobno i prowadzili gospodarstwa, pozostając prawnie własnością innych ludzi.
Zmieniała się też rodzina. We wcześniejszych stuleciach córki mogły dziedziczyć majątek na zasadach zbliżonych do synów. Upowszechnianie neokonfucjańskich norm, szczególnie silne od XVII w.u, wzmacniało linię męską i pozycję najstarszego syna. Prawa majątkowe kobiet ograniczano, zaostrzano wymagania dotyczące wdowiej wierności.
Sejong i hangul, czyli alfabet dla języka koreańskiego
Sejong Wielki
Wykształcone elity Joseon posługiwały się klasycznym językiem chińskim. Istniały również sposoby wykorzystywania chińskich znaków do zapisu koreańszczyzny, były jednak trudne do opanowania. Koreańczycy mieli własny język, lecz używane systemy pisma utrudniały oddanie jego brzmienia i gramatyki.
Król Sejong postanowił stworzyć rozwiązanie dostępniejsze dla poddanych. Prace nad alfabetem ukończono w 1443 r., a w 1446 r. ogłoszono go wraz z objaśnieniami w dziele Hunminjeongeum. Nowe pismo, nazywane dziś hangulem, opierało się na znakach odpowiadających dźwiękom, zestawianych w bloki sylabowe. Kształty podstawowych spółgłosek nawiązywały do ułożenia narządów mowy.
Część uczonych sprzeciwiała się reformie, wiążąc prestiż wykształcenia z kulturą chińską. Klasyczna chińszczyzna długo zachowała przewagę w życiu urzędowym. Hangul upowszechniał się w przekładach i literaturze, a kobiety korzystały z niego w prywatnej korespondencji.
Wojny z Japonią i najazdy mandżurskie
Yi Sun-sin
W 1592 r. wojska Toyotomiego Hideyoshiego, który podporządkował sobie Japonię, wylądowały w Korei. Jego ambicje sięgały podboju Chin, a półwysep miał otworzyć drogę na kontynent. Japońskie oddziały szybko zajęły Seul, zmuszając dwór do ucieczki.
Obok regularnego wojska opór stawiały oddziały ochotnicze, tworzone także przez chłopów i mnichów. Mingowie wysłali armię, widząc zagrożenie dla własnego państwa. Na morzu admirał Yi Sun-sin zadawał przeciwnikowi ciężkie straty i utrudniał zaopatrywanie wojsk wzdłuż zachodniego wybrzeża. Po załamaniu rokowań Japonia ponowiła inwazję w 1597 r. Rok później śmierć Hideyoshiego przyspieszyła odwrót.
Zniszczenia objęły wsie, pola i zabytki. Ludzi zabijano lub uprowadzano do Japonii. Wśród jeńców znajdowali się garncarze, których umiejętności przyczyniły się do rozwoju japońskiej ceramiki.
Tymczasem na północy rosła potęga Mandżurów. Przywiązanie dworu Joseon do Mingów wikłało Koreę w ich walkę o Chiny. Najazd z 1627 r. wymusił pokój z mandżurskim państwem Późnych Jin. Dopiero po drugiej inwazji, zimą 1636/1637, Joseon uznało zwierzchnictwo nowej dynastii Qing. Zachowało własnych władców i administrację, lecz zerwało stosunki z Mingami.
Późne Joseon, handel i spory o reformy
Portret Kim Yuka (1570-1658) - filozofia i uczonego ruchu Silha
Po wojnach z Japonią i najazdach mandżurskich Korea stopniowo odbudowywała gospodarkę. Rolnicy uprawiali coraz więcej produktów na sprzedaż, przybywało targowisk. Bogacące się rodziny zabiegały o wejście do yangbanów, uprzywilejowanej warstwy, z której wywodzili się urzędnicy i właściciele ziemscy. Jednocześnie malała liczba ludności niewolnej, nazywanej nobi. Część tych ludzi uciekała lub wykupywała wolność, a kolejne zmiany prawa ograniczały dziedziczenie niewolnego statusu. Wielu chłopów nadal jednak gospodarowało na cudzej ziemi. Musieli oddawać właścicielom część zbiorów, płacić podatki i znosić nadużycia urzędników.
Problemy wsi skłaniały uczonych do szukania reform. Zwolennicy nurtu Silhak, czyli „nauki praktycznej”, zajmowali się sposobami poprawy uprawy ziemi, sprawniejszego zarządzania państwem i ograniczenia nierówności społecznych. Koreańscy posłowie przywozili z Chin książki o zachodniej nauce i chrześcijaństwie. Katolicyzm zaczął zdobywać wyznawców, lecz budził sprzeciw władz. Odmowę uczestniczenia przez katolików w tradycyjnych obrzędach ku czci przodków uznawano za podważanie porządku rodzinnego i społecznego. Podejrzliwość wzbudzały także ich związki z zagranicznymi misjonarzami. Wyznawców nowej religii dotykały prześladowania.
Korea pod rządami dynastii Joseon utrzymywała stosunki z Chinami i Japonią, ale ograniczała dostęp przybyszom z Zachodu. W XIX w. tej polityki bronił ojciec młodego króla Gojonga, znany pod tytułem Daewongun. Sprawował władzę w imieniu syna i obawiał się, że otwarcie kraju ułatwi obcym mocarstwom podporządkowanie Korei. Francuzi w 1866 r., a Amerykanie w 1871 r. wysłali przeciw niej wyprawy zbrojne. Obie zakończyły się wycofaniem zagranicznych wojsk. Daewongun utwierdził się w przekonaniu, że opór pozwoli zachować niezależność i utrzymać kraj zamknięty przed zachodnimi wpływami.
Otwarcie portów i utrata niepodległości
Japoński obraz z 1880 roku przedstawiający podpisanie traktatu z Ganghwa
W 1876 r. Japonia wymusiła na Korei traktat z Ganghwa. Otwierał porty dla japońskiego handlu i przyznawał Japończykom przywileje, w tym wyłączenie spod miejscowego sądownictwa. Dwór reformował armię i administrację, wysyłając misje za granicę. Zmiany budziły sprzeciw, a rywalizujące stronnictwa szukały zagranicznego poparcia. Chiny Qing próbowały utrzymać przewagę, Japonia ją przejąć, Rosja zaś rozszerzyć własne wpływy.
W 1894 r. wybuchło powstanie chłopskie związane z religijnym ruchem Donghak, czyli Nauką Wschodnią. Sprzeciw wobec urzędniczych nadużyć łączył się z żądaniem sprawiedliwszego porządku i oporem przeciw obcej ingerencji. Dwór wezwał wojska chińskie. Japonia również wysłała armię, a spór o Koreę przerodził się w wojnę chińsko-japońską.
Zwycięstwo Japonii w latach 1894-1895 zakończyło tradycyjne zwierzchnictwo Chin. Pod japońską presją przeprowadzono reformy Gabo, znoszące prawne podstawy dawnego systemu stanowego i niewolnictwa. Powstanie chłopskie zostało krwawo stłumione. W 1895 r. japońscy napastnicy, przy udziale koreańskich wspólników, zamordowali królową Min, szukającą przeciwwagi dla Japonii w Rosji.
Gojong schronił się w 1896 r. w rosyjskim poselstwie. Rok później, po powrocie do pałacu, ogłosił powstanie Cesarstwa Koreańskiego, podkreślając równorzędność wobec sąsiednich monarchii. W modernizowanej stolicy pod koniec stulecia ruszyły tramwaje elektryczne.
O dalszym losie kraju przesądziła przewaga militarna Japonii. Zwycięstwo nad Rosją w wojnie 1904-1905 usunęło jej najważniejszego rywala. W 1905 r. Japonia narzuciła Korei protektorat, a w 1910 r. ją anektowała. Najpierw odebrano jej samodzielność w polityce zagranicznej, następnie pozostałe kompetencje państwa.
Korea pod panowaniem japońskim
Masatake Terauchi
Po aneksji najwyższą władzę sprawował japoński generał-gubernator. Pierwszym został Masatake Terauchi. Aparat policyjny kontrolował działalność polityczną, prasę i życie codzienne. Koreańczycy podlegali dyskryminacji, a próby oporu karano więzieniem, torturami i śmiercią. Administracja korzystała również z miejscowych współpracowników, co po wyzwoleniu stało się źródłem konfliktów.
Władze porządkowały rejestry gruntów i system podatkowy, rozwijały kolej, porty oraz przemysł podporządkowany potrzebom imperium. Zmiany praw do ziemi często uderzały w słabszych ekonomicznie mieszkańców wsi. Ryż płynął do Japonii, podczas gdy ubodzy mieszkańcy koreańskiej wsi zmagali się z niedostatkiem żywności. Rozbudowa szkół zwiększała dostęp do nauki, lecz edukacja była nierówna i nastawiona na wychowanie lojalnych poddanych cesarza.
1 marca 1919 r. ogłoszono deklarację niepodległości. Demonstracje rozprzestrzeniły się od wielkich miast po wsie, łącząc ludzi różnych wyznań i pozycji społecznej. Japońskie siły tłumiły je przemocą. Mimo masowego udziału Koreańczyków protesty nie doprowadziły do odzyskania niepodległości, a Japonia zachowała władzę nad krajem.
Jedną z bohaterek tych protestów była szesnastoletnia uczennica Ryu Gwan-sun, która współorganizowała demonstrację niepodległościową na targowisku Aunae koło Cheonan 1 kwietnia 1919 r. Podczas tłumienia wystąpienia japońscy żandarmi zabili jej rodziców, a ją samą aresztowano. Torturowana w więzieniu Seodaemun w Seulu, zmarła 28 września 1920 r., mając siedemnaście lat, i stała się jednym z symboli koreańskiej walki o niepodległość.
Ruch 1 Marca pobudził również organizowanie emigracyjnych władz. W Szanghaju powstał koreański rząd tymczasowy, z którym związali się Ahn Chang-ho i Kim Gu. Ahn wcześniej zakładał szkoły i stowarzyszenia oraz działał wśród koreańskich emigrantów w Stanach Zjednoczonych. W rządzie zajmował się sprawami wewnętrznymi i pozyskiwaniem funduszy. Kim Gu początkowo kierował jego policją, a później stanął na czele emigracyjnych władz. Rząd nie kontrolował terytorium Korei, lecz reprezentował dążenia niepodległościowe i zabiegał za granicą o poparcie dla odbudowy państwa.
Po stłumieniu protestów Tokio złagodziło część ograniczeń, dopuszczając między innymi działalność koreańskiej prasy, ale utrzymało kolonialne rządy i policyjny nadzór. Niepodległościowcy kontynuowali walkę przez dyplomację, edukację lub partyzantkę w Mandżurii. Narastały przy tym podziały między nacjonalistami a komunistami, których różniły wizje przyszłego państwa.
Ekspansja Japonii w Chinach w latach 30. przyniosła rozwój przemysłu ciężkiego, zwłaszcza na północy Korei, oraz coraz głębszą mobilizację kolonii. Władze kolonialne nasilały nacisk na używanie japońskiego i przyjmowanie nazwisk w japońskiej formie. Usuwały koreańszczyznę ze szkół i zamykały koreańskie gazety.
Japończycy kierowali Koreańczyków do przymusowej pracy w kopalniach i fabrykach, również poza półwyspem, a pod koniec wojny powoływali ich do armii. Koreanki padały ofiarą zorganizowanego dla japońskiego wojska systemu niewolnictwa seksualnego, ukrywanego pod określeniem „kobiety pocieszycielki”. Zmuszane przemocą lub zwabione oszustwem, doświadczały wielokrotnych gwałtów. Dla wielu ocalałych powrót oznaczał dodatkowo milczenie i społeczne napiętnowanie.
Wyzwolenie i podział Korei w latach 1945-1948
Rhee Syng-man
Klęska Japonii w sierpniu 1945 r. zakończyła panowanie kolonialne. Koreańczycy odbudowywali organizacje polityczne, ale nie mieli uznanego przez zwycięskie mocarstwa rządu, który przejąłby władzę nad całym krajem.
Armia Czerwona wkroczyła od północy po przystąpieniu ZSRR do wojny z Japonią. Amerykanie zaproponowali przyjmowanie japońskiej kapitulacji w dwóch strefach, rozdzielonych 38. równoleżnikiem. Stalin zaakceptował tę linię, a wojska USA przybyły na południe we wrześniu. Granicę wybrano bez udziału Koreańczyków. Wraz z rozwojem zimnej wojny podział wojskowy nabierał charakteru politycznego.
Spór dotyczył również ziemi, rozliczenia kolaboracji i ustroju przyszłego państwa. Na północy przy wsparciu sowieckim przewagę zdobywali komuniści z Kim Ir Senem. Przeprowadzili reformę rolną i nacjonalizację przemysłu, eliminując przeciwników. Na południu administracja amerykańska oparła się na środowiskach antykomunistycznych i zachowała część kadr dawnego aparatu. Konflikty przeradzały się w powstania i represje, w tym krwawą pacyfikację wyspy Jeju, rozpoczętą w 1948 r.
Próby porozumienia nie powiodły się. Po wyborach przeprowadzonych na południu pod obserwacją komisji ONZ 15 sierpnia 1948 r. powstała Republika Korei, z prezydentem Syngmanem Rhee. 9 września na północy proklamowano Koreańską Republikę Ludowo-Demokratyczną, kierowaną przez Kim Ir Sena. Oba rządy rościły sobie prawo do reprezentowania całej Korei.
Wojna koreańska, która utrwaliła granicę
Desant pod Inczonem
25 czerwca 1950 r. Korea Północna rozpoczęła pełnoskalową inwazję na Koreę Południową. Kim Ir Sen uzyskał zgodę Stalina, a następnie, na jego żądanie, także Mao Zedonga. Korzystał z sowieckiego uzbrojenia i pomocy w przygotowaniu ofensywy.
Armia północnokoreańska zdobyła Seul i zepchnęła przeciwnika do obrony skrawka półwyspu wokół Pusanu. Rada Bezpieczeństwa ONZ wezwała do pomocy napadniętej republice. ZSRR bojkotował obrady, protestując przeciw reprezentowaniu Chin przez rząd na Tajwanie, dlatego nie użył weta. Trzon interwencji stanowiły wojska amerykańskie, wspierane przez kontyngenty innych państw, działające pod dowództwem ONZ.
Desant pod Incheon, przeprowadzony we wrześniu 1950 r. pod dowództwem generała Douglasa MacArthura, odwrócił sytuację. Oddziały południowokoreańskie i siły ONZ przekroczyły 38. równoleżnik, ścigając wycofującego się przeciwnika. Zbliżenie frontu do granicy chińskiej wywołało interwencję armii Chińskiej Republiki Ludowej, występującej jako Chińscy Ochotnicy Ludowi. Ich ofensywa ponownie przesunęła walki na południe. ZSRR dostarczał sprzęt, a jego piloci potajemnie uczestniczyli w walkach powietrznych.
Od 1951 r. front ustabilizował się w środkowej części półwyspu, lecz wojna trwała jeszcze dwa lata. Bombardowania niszczyły północnokoreańskie miasta. Wojska komunistyczne mordowały przeciwników politycznych i uprowadzały mieszkańców Południa. Władze południowokoreańskie dokonywały masowych egzekucji osób uznanych za lewicowców lub potencjalnych współpracowników wroga. Cywile ginęli też wskutek działań sił amerykańskich. Straty liczono w milionach zabitych, rannych i zaginionych, a uchodźstwo rozdzieliło rodziny.
27 lipca 1953 r. podpisano rozejm między dowództwem ONZ, armią północnokoreańską i chińskimi ochotnikami. Rząd Rhee sprzeciwiał się zakończeniu walk bez zjednoczenia i nie podpisał układu. Rozejm nie był traktatem pokojowym. Linia demarkacyjna odpowiadała położeniu wojsk, odbiegając od 38. równoleżnika. Wzdłuż niej powstała strefa zdemilitaryzowana.
Korea Południowa buduje przemysł pod rządami wojskowych
Park Chung-hee
Po wojnie Południe było biednym krajem, zależnym od amerykańskiej pomocy. Większa część odziedziczonego po kolonii przemysłu ciężkiego i potencjału energetycznego znajdowała się na północy. Podstawy późniejszego wzrostu tworzyły reforma rolna, ograniczająca pozycję wielkich właścicieli, oraz rozbudowa szkolnictwa.
Represje i fałszerstwa wyborcze Rhee wywołały protesty, które w 1960 r. zmusiły go do odejścia. Rządy parlamentarne trwały krótko. W maju 1961 r. władzę przejęło wojsko z Park Chung-hee.
Państwo kierowało kredyt do wybranych przedsiębiorstw, wspierało eksport i rozbudowywało infrastrukturę. Od tekstyliów i prostych wyrobów przechodzono do hutnictwa, stoczni, samochodów i elektroniki. Rosły czebole, rodzinne grupy przedsiębiorstw, takie jak Samsung i Hyundai.
Pomagały amerykańskie gwarancje bezpieczeństwa, dostęp do zagranicznych rynków i kapitału oraz normalizacja stosunków z Japonią w 1965 r. Za wzrostem produkcji stały też migracje ze wsi, wysiłek rodzin finansujących naukę dzieci i nisko opłacana praca. W przemyśle lekkim ogromny udział miały młode kobiety, pracujące długo, często w niebezpiecznych warunkach. Niezależne związki zawodowe napotykały represje.
Uprzemysłowieniu towarzyszyło zaostrzanie dyktatury. Konstytucja Yushin z 1972 r. umocniła osobistą władzę Parka. Działała cenzura, a aparat bezpieczeństwa stosował tortury. Jednocześnie studenci, robotnicy i organizacje religijne coraz silniej domagali się zmiany.
Od Gwangju do demokratyzacji w 1987 roku
Płaskorzeźba przedstawiające stłumienie powstania w Gwangju / fot. Ulanwp, CC-BY-SA 3.0
Po zabójstwie Park Chung-hee w 1979 r. władzę przejmowała kolejna grupa generałów z Chun Doo-hwanem. W maju 1980 r. brutalność wojska wobec demonstrantów w Gwangju doprowadziła do zbrojnego oporu mieszkańców. Armia odzyskała miasto, zabijając wielu cywilów. Władze tłumiły informacje o zbrodni.
Pamięć o Gwangju jednoczyła przeciwników dyktatury. W 1987 r. oburzenie po śmierci torturowanego studenta oraz żądanie bezpośrednich wyborów prezydenckich wyprowadziły na ulice szerokie grupy społeczeństwa. Skala protestów zmusiła obóz władzy do ustępstw i zmiany konstytucji. Grudniowe wybory wygrał jednak Roh Tae-woo, współpracownik Chuna. Sprzyjał mu podział opozycji: Kim Young-sam i Kim Dae-jung wystartowali osobno.
W 1993 r. prezydentem został cywilny polityk Kim Young-sam, który wcześniej połączył swoją partię z obozem rządzącym. Dopiero zwycięstwo Kim Dae-junga w wyborach w 1997 r. przyniosło pokojowe przekazanie władzy opozycji. Człow. skazany przez dyktaturę na śmierć w 1980 r. obejmował teraz najwyższy urząd. Musiał zmierzyć się z azjatyckim kryzysem finansowym, który odsłonił słabości zadłużonych przedsiębiorstw i banków. Restrukturyzacja przyniosła zwolnienia i niepewność zatrudnienia.
Za przemianą Korei Południowej w przemysłową potęgę stały w dużej mierze firmy znane dziś także w Polsce. Samsung i LG rozwijały produkcję elektroniki oraz sprzętu domowego, a Hyundai budował samochody i statki. Należały do czeboli, czyli kontrolowanych przez rodziny grup przedsiębiorstw działających jednocześnie w wielu branżach. Ich rozbudowę przez dziesięciolecia wspierało państwo, zapewniając dostęp do kredytów i ulgi w zamian za inwestycje oraz wyniki eksportowe. Z czasem koreańskie firmy coraz więcej środków przeznaczały na własne technologie i projektowanie produktów, zdobywając zagranicznych klientów.
Korea Północna, od odbudowy do dziedzicznej dyktatury
Apoteoza Kim Ir Sena oraz jego syna Kim Dzong Ila – przykład kultu jednostki w Korei Północnej.
Na północy odbudowę wspierały ZSRR, Chiny oraz inne państwa komunistyczne. Przemysł ciężki szybko odzyskiwał znaczenie. Państwo rozbudowywało edukację i opiekę zdrowotną, kolektywizowało rolnictwo i obejmowało produkcję planowaniem centralnym. Początkowo Północ rozwijała się szybciej od Południa.
Kim Ir Sen usuwał konkurentów, w tym komunistów mających własne zaplecze. Partia Pracy Korei podporządkowała sobie instytucje i organizacje społeczne. Rozbudowano kult przywódcy, nadzór nad mieszkańcami oraz system więzień i obozów politycznych. Pochodzenie rodzinne i ocena lojalności wpływały na edukację, zatrudnienie i miejsce zamieszkania.
Ideologia dżucze podkreślała samodzielność i szczególną rolę przywódcy. W praktyce gospodarka potrzebowała zagranicznych surowców, technologii i pomocy. Kim wykorzystywał rywalizację Moskwy z Pekinem, zabiegając o wsparcie obu państw. Wysokie wydatki wojskowe i sztywność zarządzania pogłębiały trudności.
Rozpad ZSRR pozbawił Koreę Północną korzystnych warunków wymiany. Niedobory paliwa i nawozów uderzyły w przemysł oraz rolnictwo. Powodzie połowy lat 90. pogorszyły kryzys, którego przyczyny narastały wcześniej. Załamał się system zaopatrzenia, a głód pochłonął prawdopodobnie setki tysięcy ofiar; część szacunków przekracza milion. Mieszkańcy ratowali się handlem poza państwowym rozdzielnictwem, tworząc bazary i nieformalne sieci wymiany.
Po śmierci Kim Ir Sena w 1994 r. władzę przejął jego syn Kim Dzong Il, a po nim w 2011 r. Kim Dzong Un. Rozwój programu rakietowego i jądrowego, którego przełomem była pierwsza próba nuklearna w 2006 r., służył zabezpieczeniu reżimu i zwiększeniu jego siły przetargowej.
Rozdzielone rodziny i koreańska kultura w świecie
Szczyt międzykoreański w 2000 r., współpraca gospodarcza i spotkania rozdzielonych rodzin pozwalały na kontakty wcześniej niemal niemożliwe. Kolejne rozmowy, w tym spotkania przywódców w 2018 r., przeplatały się z kryzysami i demonstracjami siły. Odwiedziny pozostawały zależne od politycznych uzgodnień, a rozdzieleni wojną krewni starzeli się i umierali, często bez ponownego spotkania.
Na przełomie 2023 i 2024 r. Kim Dzong Un porzucił cel pokojowego zjednoczenia, przedstawiając obie Koree jako wrogie państwa. Seul obrał inny kierunek: administracja prezydenta Lee Jae-myunga w planie na 2026 r. zapowiedziała działania na rzecz pokojowego współistnienia i odbudowy dialogu.
Południowokoreańska muzyka, seriale i kino zdobyły tymczasem odbiorców daleko poza Azją. Demokratyzacja poszerzyła swobodę twórczą, a internet ułatwił dotarcie do zagranicznej publiczności. Hallyu, czyli koreańska fala, dotarła również do Polski.
W powieści Nadchodzi chłopiec Han Kang, laureatka literackiego Nobla z 2024 r., wraca do Gwangju. Opowiada o zabitych w maju 1980 r. i tych, którzy przeżyli, lecz przez następne dziesięciolecia zmagali się z pamięcią przemocy.
Zobacz także:
Bibliografia:
- M. Booth, Japonia, Chiny i Korea. O ludziach skłóconych na śmierć i życie, Kraków 2021.
- A. Buzo, The Making of Modern Korea, London-New York 2002.
- C. Kraus, China, North Korea, and the Origins of the Korean War, Wilson Center, 9.06.2020, https://www.wilsoncenter.org/blog-post/china-north-korea-and-origins-korean-war, dostęp 3.10.2026.
- R. Minyoung Lee, Paving the Way for Hostile Coexistence? What North Korea’s Constitutional Revisions Mean for Inter-Korean Ties, 38 North, 21.05.2026, https://www.38north.org/2026/05/paving-the-way-for-hostile-coexistence-what-north-koreas-constitutional-revisions-mean-for-inter-korean-ties/, dostęp 3.10.2026.
- M. Peterson, P. Margulies, A Brief History of Korea, New York 2010.
- M.E. Robinson, Korea’s Twentieth-Century Odyssey: A Short History, Honolulu 2007.
- J.P. Rurarz, Historia Korei, Warszawa 2009.
- M.J. Seth, A History of Korea: From Antiquity to the Present, Lanham 2011.
- C. Totman, Historia Japonii, Kraków 2010.
- J. Tubielewicz, Historia Japonii, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1984.
- Dzieje Koreańczyków. Pomocnik Historyczny 1/2024.
Lubisz czytać nasze historie?
Na historia.org.pl codziennie opowiadamy dzieje Polski i świata tak, jak na to zasługują - rzetelnie, pasjonująco, z szacunkiem do faktów. Ale żadna opowieść nie przetrwa bez tych, którzy chcą jej słuchać i ją wspierać.
Postaw nam wirtualną kawę - to darowizna, która realnie pomaga nam działać dalej. To dzięki takim gestom możemy nadal pisać o zwycięstwach, bohaterach i wydarzeniach, które zbudowały naszą tożsamość.
