Eryk Krwawy Topór. Krwawa sława i utracona korona

Na srebrnych monetach z Yorku widnieje napis ERIC REX, czyli „Eryk król”. Bił je ostatni wikiński władca tego miasta. Norweskie sagi opowiadają o jego rozprawach z braćmi. U jego boku stawiają Gunnhildę, królową władającą czarami. Eryk Krwawy Topór miał stracić jedno królestwo, zdobyć drugie, a po śmierci trafić do Walhalli. Czy wszystkie te losy należały do jednego człowieka?

Syn Haralda Pięknowłosego

Harald Pięknowłosy symbolicznie przejmuje z rąk ojca władzę, miniatura z Flateyjarbók, XVI w.

W norweskiej pamięci Eryk był synem Haralda Pięknowłosego, króla, któremu przypisywano zjednoczenie kraju. Jego matką miała być Ragnhilda z Jutlandii.

Rywalizację synów Haralda opisuje Heimskringla, zbiór sag, czyli średniowiecznych opowieści prozą o dawnych władcach. Spisano go w XIII w., około trzystu lat po życiu Eryka. To z tej opowieści pochodzą rodzinne dramaty, które nadały jego biografii tak krwawy charakter.

Według sagi Harald nadał synom tytuły królewskie, rozdzielił między nich ziemie i część dochodów, zachowując nad nimi zwierzchnictwo. Najwyższy tron przeznaczył Erykowi. Gdy miał już osiemdziesiąt lat i nie miał sił rządzić, przekazał mu władzę. Brat Eryka, Halfdan, wystąpił wtedy w Trøndelagu jako niezależny król.

Eryk przejął rządy zapewne w pierwszej połowie lat trzydziestych X w. Jego pozycja zależała od poparcia regionalnych możnych. Tam, gdzie uznawano innego syna Haralda, samo powołanie się na wolę ojca nie wystarczało¹.

Bratobójca z norweskich sag

W Heimskringli Eryk rozprawia się z braćmi jeszcze za życia ojca. Pierwszą z głośnych ofiar jest Ragnvald, zajmujący się magią. Harald potępia takie praktyki i wysyła przeciw niemu Eryka. Ten pali brata w domu wraz z osiemdziesięcioma czarownikami. Autor sagi dodaje, że czyn spotkał się z pochwałami.

Inny charakter ma konflikt z Bjornem, zwanym Kupcem. Ten brat rządzi Vestfoldem, posiada statki handlowe i korzysta z dochodów płynących przez Tønsberg. Wracający z wyprawy Eryk żąda wydania danin należnych ojcu. Bjorn odmawia, powołując się na dotychczasowy zwyczaj przekazywania ich Haraldowi. Eryk napada na niego i zabija.

Po śmierci Haralda Eryk uderza na kolejnych dwóch braci, Olafa i Sigroda, zgromadzonych w Tønsbergu. Obaj giną. Tak saga prowadzi swojego bohatera ku samodzielnej władzy. Przez rozprawy z krewnymi, którzy posiadają własne ziemie i wojowników.

Ilustracja przedstawiająca Egilla w XVII-wiecznym rękopisie „Sagi o Egillu”

Opinię bratobójcy utrwala także strofa przypisywana Egilowi, islandzkiemu poecie i przeciwnikowi króla. Nazywa on Eryka niszczycielem braci. Sam przydomek blóðøx, czyli Krwawy Topór, pojawia się w wierszach przypisywanych skaldom Egilowi i Eyvindowi. Skaldowie tworzyli poezję dla władców i możnych, a ich utwory mogły zarówno rozsławiać patrona, jak i godzić w jego wrogów.

Średniowieczni autorzy tłumaczyli przydomek na dwa sposoby. Jedni wiązali go z okrucieństwem Eryka, inni z wyprawami wojennymi. Krwawy oręż mógł przecież przynosić wojownikowi chwałę².

Gunnhilda, królowa i czarownica z sag

Gunnhilda zachęcająca swoich synów do działania. Ilustracja Christiana Krohga do „Heimskringli”, wydanie z 1899 r.

Żoną Eryka była Gunnhilda. Jej rodowód prowadzi w dwóch kierunkach. Jedni średniowieczni autorzy czynili ją córką duńskiego króla Gorma, inni córką Ozurra z północnej Norwegii. Pierwsza wersja łączyła rodzinę Eryka z duńską dynastią. Druga osadzała Gunnhildę wśród północnonorweskich elit, bogacących się na handlu i kontaktach z ludnością dalekiej północy³.

W sagach Gunnhilda jest czarownicą, chroni interesy rodziny i bezwzględnie rozprawia się z jej wrogami. Autor łacińskiej Historii Norwegii obciąża ją nawet winą za utratę przez męża obu królestw. Według niego Norwegowie odrzucili Eryka z powodu pychy żony, a mieszkańcy Northumbrii zbuntowali się po jej przybyciu.

W Sadze o Egilu para królewska ma zawziętego wroga w islandzkim poecie. Przed odpłynięciem z Norwegii Egil stawia na wyspie słup hańby z końskim łbem zwróconym ku lądowi. Przeklina Eryka i Gunnhildę. Wzywa duchy ziemi, aby nie zaznały spokoju, dopóki nie wypędzą obojga z kraju⁴.

Hakon odbiera bratu tron

Athelstan wręczający książkę św. Kuthbertowi, ilustracja w rękopisie Żywotu św. Kuthberta autorstwa Bedy

Najgroźniejszy rywal Eryka przybył z Anglii. Był nim znacznie młodszy brat przyrodni Hakon, wychowanek angielskiego króla Athelstana. W norweskiej historii zapisał się jako Hakon Dobry. W norweskiej historii zapisał się jako Hakon Dobry. Według Heimskringli po powrocie do Norwegii popłynął do Trøndelagu. Pozyskał tam Sigurda, jarla z Lade, któremu obiecał rozległą władzę, jeśli zdobędzie tron. To Sigurd przedstawił go zgromadzonym mieszkańcom i nakłonił ich do obwołania Hakona królem.

Gospodarzom obiecał przywrócenie praw do dziedzicznych ziem, ograniczonych przez Haralda. Eryk stracił oparcie i opuścił Norwegię. W sagowej opowieści spełniła się klątwa Egila⁵.

Według sagi Eryk odpłynął na Orkady, wyspy u północnych wybrzeży Szkocji. Zebrał tam wojowników i ruszył łupić szkockie oraz północnoangielskie wybrzeża. Dalej opowieść prowadzi go do Athelstana, który przyjmuje wygnańca i oddaje mu Northumbrię⁶.

W tym miejscu zaczyna się zagadka jego tożsamości. Tradycyjne połączenie norweskiego wygnańca z yorkskim monarchą jest przedmiotem sporu. Angielską część tej historii można jednak odtworzyć znacznie dokładniej⁷.

York wybiera Eryka, Eadred odpowiada wojną

Srebrny pens Eryka, króla Yorku, datowany na lata 952-954 / fot. Rebecca Griffiths, York Museums Trust, CC BY 2.0

Dawna Northumbria obejmowała ziemie północnej Anglii i południowej Szkocji. Po zajęciu Yorku przez wojsko wikingów w 866 r. miasto stało się ośrodkiem skandynawskiego królestwa. Angielscy królowie próbowali podporządkować York swojej władzy, a miejscowi możni przechodzili z jednego obozu do drugiego i zmieniali królów⁸.

Około 947 r. możni Northumbrii obwołali królem Eryka. Anglią rządził wówczas Eadred, któremu wcześniej przysięgli wierność. Wybór własnego monarchy oznaczał wypowiedzenie mu posłuszeństwa. Wśród łamiących przysięgę znajdował się także arcybiskup Yorku Wulfstan. Eadred ruszył na północ z wojskiem, aby przywrócić swoją władzę nad Northumbrią.

Kronika anglosaska, zbiór roczników opisujących dzieje Anglii, odnotowuje spustoszenie Northumbrii i spalenie słynnego ośrodka kościelnego w Ripon, związanego ze świętym Wilfrydem. Gdy Eadred wracał na południe, wojsko z Yorku uderzyło na jego tylną straż i zadało jej ciężkie straty. Król zagroził kolejną wyprawą i zniszczeniem kraju. Możni Northumbrii ustąpili. Porzucili Eryka i zapłacili Eadredowi odszkodowanie.

W 949 r. do Northumbrii powrócił Olaf Cuarán, który rządził tam już wcześniej i walczył również o Dublin. Trzy lata później mieszkańcy wypędzili go i ponownie przyjęli Eryka. W tym samym 952 r. Eadred kazał uwięzić arcybiskupa Wulfstana, wielokrotnie oskarżanego przed nim o nielojalność⁹.

Eryk bił w Yorku własny pieniądz. Na jednej emisji umieszczano krzyż, na drugiej miecz. Obie głosiły jego królewską godność łacińskim napisem ERIC REX. Przy produkcji monet pracowali mincerze obsługujący także innych skandynawskich i angielskich władców, wśród nich Ingelgar. Królowie zmieniali się szybciej niż ludzie odpowiedzialni za ich pieniądz¹⁰.

Noc, podczas której Egil wykupił własną głowę

Do Anglii saga sprowadza również Egila. Gunnhilda każe odprawić czary, aby poeta nie zaznał spokoju na Islandii, dopóki jej nie spotka. Egil wyrusza w podróż, a u ujścia Humberu sztorm rozbija jego statek. Załoga ocalała. Wkrótce poeta dowiaduje się, że w pobliskim Yorku rządzi Eryk.

Egil szuka pomocy u Arinbjorna, przyjaciela, który opuścił Norwegię wraz z Erykiem i nadal służy królowi. Poeta ma powody obawiać się o życie. Zabił Ragnvalda, jednego z synów Eryka i Gunnhildy, a parę królewską obrażał i przeklął przed odpłynięciem z Norwegii. Arinbjorn prowadzi go przed oblicze władcy. Gunnhilda domaga się natychmiastowej egzekucji¹¹.

Saga dorzuca do tej nocy niezwykłą przeszkodę. Przy oknie siada jaskółka i ćwierka tak uporczywie, że Egil nie potrafi układać wiersza. Arinbjorn wychodzi na dach i widzi, jak spod okna umyka zmiennokształtna istota. Zajmuje miejsce przy oknie. Czuwa aż do świtu, a Egil kończy poemat¹².

Rano przyjaciel prowadzi go do króla, zabierając uzbrojonych towarzyszy. Egil wygłasza pochwałę i odzyskuje wolność. Eryk darowuje mu życie, ale nie zawiera z nim trwałego pokoju. Utwór zapamiętano pod tytułem Wykupienie głowy. W tej historii król przyjmuje od wroga coś, co może przetrwać jego zwycięstwa i panowanie, czyli sławę utrwaloną w poezji¹³.

Ostatni wikiński król Yorku

Gunnhilda otrzymuje wiadomość o śmierci Eryka. Ilustracja Christiana Krohga do „Heimskringli”, wydanie z 1899 r.

W 954 r. Northumbryjczycy ponownie wygnali Eryka. Tym razem nie zastąpił go kolejny skandynawski pretendent. Królestwo przejął Eadred. Zakończyła się epoka wikińskich monarchów Yorku¹⁴.

Jego koniec łączy się zwykle ze Stainmore, przejściem przez Góry Pennińskie. Według XIII-wiecznej relacji Rogera z Wendover króla zdradził Osulf z Bamburgha, a zabił Maccus. Osulf wkrótce potem otrzymał od Eadreda zarząd całej Northumbrii. Śmierć władcy datuje się zazwyczaj na około 954 r., lecz okoliczności zabójstwa znamy z późniejszych przekazów¹⁵.

Synowie wracają po norweską koronę

W Norwegii rodzina Krwawego Topora odzyskała władzę. Synowie Eryka i Gunnhildy znaleźli oparcie u duńskiego króla Haralda Sinozębego. W Heimskringli przyjmuje on rodzinę wygnańca, zapewnia jej dochody i bierze na wychowanie młodego Haralda, późniejszego Szarą Opończę. Synowie Eryka podejmowali wyprawy przeciw Hakonowi. Około 961 r. zaatakowali go pod Fitjar. Hakon odparł napastników, ale podczas walk odniósł ranę, od której wkrótce zmarł.

Rządy przejęli synowie Eryka. Najsilniejszą pozycję zdobył Harald Szary Opończa¹⁶.

Gunnhildę zapamiętano jako matkę królów, a jej imieniem określano synów walczących o panowanie. Z Orkadami związała się córka Eryka, Ragnhilda. Saga o tamtejszych jarlach, czyli miejscowych władcach, opowiada o jej trzech małżeństwach z braćmi. Najpierw doprowadziła do śmierci Arnfinna, potem poślubiła Havarda i nakłoniła jego siostrzeńca do zabójstwa wuja. Trzecim mężem został Ljot¹⁷.

Król przyjęty do Walhalli

Walhalla (1896) autorstwa Maxa Brücknera - element scenografii do tetralogii „Pierścień Nibelunga” Richarda Wagnera.

Poeta upamiętniający Eryka znalazł dla niego miejsce wśród największych wojowników. W anonimowej Pieśni o Eryku Odyn przygotowuje Walhallę na przybycie poległych. Hałas jest tak wielki, że Bragi, bóg poezji, porównuje go do powrotu zmarłego boga Baldra. Odyn wyjaśnia, że nadchodzi Eryk, i wysyła mu na spotkanie legendarnych bohaterów Sigmunda i Sinfjotlego.

Późniejsza saga przypisuje zamówienie tej pieśni Gunnhildzie. Król, który utracił ziemską władzę, otrzymał w niej królewskie powitanie po śmierci.

Na monecie z Yorku nie ma topora ani słowa o zabitych braciach. Jest ERIC REX. Bratobójcę znamy z wierszy i sag, a wojownika, na którego czeka Odyn, z pośmiertnej pieśni. Z tych świadectw można poskładać życiorys Eryka Krwawego Topora.

Bibliografia:

Opracowania:

1. Blackburn M., Presidential Address 2005. Currency under the Vikings. Part 2: The Two Scandinavian Kingdoms of the Danelaw, c. 895-954, „British Numismatic Journal” 2006, t. 76, s. 204-226.
2. Cormack M., Egils saga, Heimskringla, and the Daughter of Eiríkr blóðøx, „Alvíssmál” 2001, nr 10, s. 61-68.
3. Downham C., Eric Bloodaxe-Axed? The Mystery of the Last Scandinavian King of York, „Mediaeval Scandinavia” 2004, t. 14, s. 51-77.
4. Downham C., The Origin of the Kingdom of the Isles and Caithréim Chellacháin Chaisil, „Northern Studies” 2024, t. 55, s. 37-51.
5. Gooch M.L., Money and Power in the Viking Kingdom of York, c. 895-954, Durham 2012.
6. Perabo L.D., The Disputed Origins of Gunnhildr konungamóðir, „Apardjón Journal for Scandinavian Studies” 2020, t. 1, s. 112-137.
7. Rutkowski R., Norweska kronika Mnicha Teodoryka. Północna tradycja historyczna wprowadzona w nurt dziejów powszechnych (koniec XII wieku), Toruń 2019.
8. Sigurðsson Þ., The Unreadable Poem of Arinbjǫrn, Preservation, Meter, and a Restored Text, rozprawa doktorska, University of Iceland, Reykjavík 2019.
9. Townend M., Whatever Happened to York Viking Poetry? Memory, Tradition and the Transmission of Skaldic Verse, „Saga-Book” 2003, t. 27, s. 48-90.

Edycje i przekłady źródeł:

1. Ágrip af Nóregskonungasǫgum: A Twelfth-Century Synoptic History of the Kings of Norway, wyd. i przekł. M.J. Driscoll, wyd. 2, London 2008.
2. Anglo-Saxon and Norse Poems, Cambridge 1922, s. 94, 96-99.
3. Egils saga, wyd. Bjarni Einarsson, London 2003.
4. Historia Norwegiae, w: A History of Norway and the Passion and Miracles of the Blessed Óláfr, London 2001.
5. Orkneyinga saga, w: Icelandic Sagas and Other Historical Documents Relating to the Settlements and Descents of the Northmen on the British Isles, t. III, London 1894.
6. Snorri Sturluson, Heimskringla. Volume I: The Beginnings to Óláfr Tryggvason, London 2016.
7. The Anglo-Saxon Chronicle, According to the Several Original Authorities, t. II, Translation, London 1861.
8. Theodoricus Monachus, Historia de antiquitate regum Norwagiensium: An Account of the Ancient History of the Norwegian Kings, London 1998.

1. Źródła różnie liczą długość rządów Eryka, a ich rzeczywisty zasięg terytorialny jest nieustalony. [↩]
2. Wyjaśnienie przydomka podane w Fagrskinnie za komentarzem do Teodoryka, okoliczności jego nadania są nieznane. [↩]
3. Rodowód Gunnhildy pozostaje sporny. [↩]
4. Egils saga, s. 98. [↩]
5. Heimskringla, t. I, s. 88-90; Egils saga, s. 98, 100-101. Program przywrócenia praw do ziemi opisuje późna saga, a dokładna data zmiany władcy pozostaje sporna. [↩]
6. Heimskringla, t. I, s. 89-90. [↩]
7. C. Downham, Eric Bloodaxe-Axed?, s. 53-63; M.L. Gooch, Money and Power in the Viking Kingdom of York, s. 18-19. [↩]
8. M. Blackburn, Currency under the Vikings. Part 2, s. 221. Granice dawnej Northumbrii nie odpowiadają dokładnie obszarowi rządzonemu przez skandynawskich królów Yorku. [↩]
9. Opowiedziany tu bieg wydarzeń odpowiada zwykle przyjmowanej chronologii dwóch panowań, około 947-948 i 952-954; proponowano również inne daty oraz jedno panowanie. [↩]
10. Dwie emisje nie dowodzą samodzielnie dwóch panowań, a motyw miecza nie rozstrzyga o przynależności dynastycznej. [↩]
11. Egils saga, s. 94, 97-98, 100-104. [↩]
12. Egils saga, s. 101-105. [↩]
13. Egils saga, s. 105-114. [↩]
14. The Anglo-Saxon Chronicle, t. II, s. 91. Zapis o wygnaniu nie zawiera informacji o śmierci Eryka. [↩]
15. Objęcie zarządu przez Osulfa nie dowodzi, że był to uzgodniony wcześniej cel zdrady. [↩]
16. Heimskringla, t. I, s. 95, 109-125; Historia Norwegiae, s. 15-16. Historia Norwegiae czyni Haralda Sinozębego bratem Gunnhildy, zgodnie ze spornym duńskim rodowodem królowej. [↩]
17. Przekazy odmiennie umieszczają małżeństwo Ragnhildy w dziejach rodziny. [↩]

Lubisz czytać nasze historie?
Na historia.org.pl codziennie opowiadamy dzieje Polski i świata tak, jak na to zasługują - rzetelnie, pasjonująco, z szacunkiem do faktów. Ale żadna opowieść nie przetrwa bez tych, którzy chcą jej słuchać i ją wspierać.
Postaw nam wirtualną kawę - to darowizna, która realnie pomaga nam działać dalej. To dzięki takim gestom możemy nadal pisać o zwycięstwach, bohaterach i wydarzeniach, które zbudowały naszą tożsamość.

Postaw nam kawę za:

10 zł 15 zł 25 zł