Historia zmiany czasu. Od pomysłu entomologa do wspólnego europejskiego kalendarza

W nocy z 24 na 25 października 2026 r. cofamy zegarki z 3:00 na 2:00. Projekt sezonowej zmiany czasu przedstawił w 1895 r. nowozelandzki entomolog George Vernon Hudson, a w Europie rozpropagował go William Willett. Zwyczaj upowszechniła I wojna światowa i poszukiwanie oszczędności paliw. Na ziemiach polskich zegary przestawiono pierwszy raz w 1916 r., a bez przerwy robimy to od 1977 r.

Kto wymyślił zmianę czasu? Od Franklina do Willetta

Amerykańska reklama społeczna przypominała ludziom o przestawieniu zegarów - „Czasu nie zatrzymasz… …ale możesz cofnąć go o godzinę o 2 w nocy 28 października, kiedy kończy się czas letni i zaczyna się czas standardowy.”

Dostosowywanie pracy do długości dnia jest znacznie starsze od sezonowego przestawiania zegarów. Również postulat wcześniejszego wstawania nie oznaczał jeszcze zmiany urzędowej godziny. Dlatego w historii pomysłu pojawia się kilka nazwisk, choć ich propozycje wyraźnie się różniły.

Benjamin Franklin w satyrycznym tekście opublikowanym w „Journal de Paris” w 1784 r. żartował z paryżan przesypiających jasne poranki i wydających wieczorami pieniądze na świece. Zachęcał do wcześniejszego wstawania, proponując nawet budzenie mieszkańców biciem w dzwony. Nie postulował przestawiania zegarów.

Taką propozycję przedstawił Hudson w 1895 r. Pracujący na poczcie entomolog chciał przesuwać zegary o dwie godziny naprzód w październiku i cofać je w marcu, zgodnie z porami roku na półkuli południowej. Wychodził z założenia, że latem część światła dziennego przypada na wczesne godziny poranne, kiedy wielu ludzi jeszcze śpi. Po pracy pozostaje im natomiast niewiele czasu do zmroku. Przesunięcie zegarów miało pozwolić wykorzystać jasną część dnia na zajęcia poza obowiązkami zawodowymi.

Samo wcześniejsze wstawanie nie rozwiązywało problemu, ponieważ godziny pracy pozostawały bez zmian. Człowiek mógł wcześniej się obudzić, ale nadal musiał spędzić popołudnie w zakładzie czy biurze. Po przestawieniu zegarów pracownik zaczynałby i kończył obowiązki o tych samych godzinach na tarczy, lecz o dwie godziny wcześniej względem dotychczasowej rachuby. Zmiana obejmowałaby wspólnie zakłady pracy, urzędy i transport. Jesienią zegary wracałyby do czasu standardowego, potocznie nazywanego zimowym.

George Vernon Hudson

W Europie podobne argumenty podjął brytyjski przedsiębiorca budowlany William Willett. W wydanej w 1907 r. broszurze The Waste of Daylight przekonywał, że wcześniejsze kończenie pracy zapewni więcej światła na spacery, sport i wypoczynek. Obiecywał też mniejsze wydatki na oświetlenie. Jeśli ludzie wcześniej rozpoczynaliby codzienne zajęcia i wcześniej kładli się spać, krócej korzystaliby wieczorami ze sztucznego światła. Był to argument za reformą, a nie dowód osiągniętych oszczędności.

Willett proponował mniejsze przesunięcie niż Hudson, rozłożone na cztery kwietniowe niedziele. Za każdym razem zegary miały przesuwać się o 20 minut, łącznie o 80 minut. We wrześniu następowałyby cztery cofnięcia. Zabiegał o poparcie polityków, ale zmarł w 1915 r., przed przyjęciem reformy przez Wielką Brytanię.

Pierwsze wdrożenia i wojenne oszczędności

Kanadyjskie miasteczko Port Arthur, dziś część Thunder Bay, zastosowało sezonowe przesunięcie godziny już w 1908 r., osiem lat przed państwami europejskimi.

Przełom nastąpił 30 kwietnia 1916 r. Niemcy i Austro-Węgry wprowadziły czas letni na skalę państwową, przesuwając zegary o godzinę naprzód. Wojna pochłaniała ogromne ilości węgla i innych surowców. Rządy zakładały, że wcześniejsze rozpoczynanie i kończenie zajęć ograniczy potrzebę sztucznego oświetlenia, a przez to zużycie paliw.

Zmiana urzędowej godziny pozwalała przesunąć rytm pracy bez osobnego ustalania nowych godzin otwarcia każdego zakładu. Wielka Brytania przyjęła czas letni 21 maja 1916 r., a Francja w czerwcu.

W tym samym roku rozwiązanie objęło ziemie polskie pod administracją zaborczą i okupacyjną, między innymi Galicję, Wielkopolskę i okupowane Królestwo Polskie. Pierwsze przestawienie zegarów na tych terenach wynikało więc z decyzji obcych władz.

Od kiedy zmiana czasu w Polsce? Decyzje z 1919 r.

Rozporządzenie z dn. 23 września 1919 o utrzymaniu obecnej rachuby czasu przez cały rok

Władze odrodzonego państwa wprowadziły czas letni w 1919 r. Rada Ministrów podjęła decyzję 1 kwietnia, a rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych z 5 kwietnia nakazywało przesunięcie zegarów publicznych 15 kwietnia z drugiej na trzecią w nocy. Była to regulacja ogólnopaństwowa. Wielkopolska, nadal posiadająca odrębne instytucje po powstaniu, wydawała również własne przepisy.

Jesienią rząd postanowił utrzymać czas letni przez cały rok. Zabiegało o to Ministerstwo Kolei Żelaznych, które wyliczało, że taka rachuba ograniczy korzystanie ze sztucznego oświetlenia podczas ośmiogodzinnego dnia pracy. Rozporządzenie z 16 września zatwierdziło pozostawienie godziny przyjętej wiosną.

W byłym zaborze pruskim zegary cofnięto już w połowie września, więc od 1 października trzeba je było przestawić z powrotem. W Polsce utrzymano czas letni także podczas kolejnych zim. Przez ten okres nie powtarzano sezonowego przesuwania wskazówek.

Dopiero ustawa z 11 maja 1922 r. ustanowiła na całym obszarze Rzeczypospolitej czas środkowoeuropejski, odpowiadający dzisiejszemu zimowemu. Weszła w życie 1 czerwca: o północy kończącej maj zegary cofnięto z 24:00 na 23:00. Była to trwała zmiana czasu urzędowego, przy którym Polska pozostała do II wojny światowej.

Wielka Brytania, Niemcy i Francja wybierają własne rozwiązania

Brytyjczycy zachowali sezonowe zmiany po I wojnie światowej. Niemcy zrezygnowały z nich po 1918 r., a przywróciły je w 1940 r.

Podczas II wojny światowej Wielka Brytania zastosowała podwójny czas letni. Zimą zegary wyprzedzały Greenwich o godzinę, latem o dwie. Po wojnie wycofano ten system, choć powrócił jeszcze przejściowo podczas kryzysu paliwowego w 1947 r.

Francja zakończyła sezonowe zmiany jesienią 1945 r., pozostając przy godzinie wyprzedzającej Greenwich o godzinę. W Niemczech zegary przestawiano do 1949 r., po czym nastąpiła trzydziestoletnia przerwa.

Kryzys naftowy z 1973 r. ponownie skierował uwagę rządów na oszczędzanie energii. Francuzi zdecydowali o powrocie czasu letniego w 1975 r., a zastosowali go wiosną 1976 r. RFN i NRD przywróciły zmiany w 1980 r. Dla zachodnich Niemiec znaczenie miało także zachowanie tej samej godziny po obu stronach granicy i w podzielonym Berlinie.

Polska podczas okupacji i w okresie PRL

Na ziemiach wcielonych do niemieckiej Rzeszy i w Generalnym Gubernatorstwie niemieccy okupanci narzucili własne przepisy. W Generalnym Gubernatorstwie czas letni wprowadzili 1 kwietnia 1940 r. Utrzymali go również zimą, aż do jesieni 1942 r. Później wrócili do sezonowych przesunięć.

Polskie władze zastosowały czas letni już w 1945 r. Zegary przesunięto 30 kwietnia, jeszcze przed zakończeniem wojny w Europie, a cofnięto 1 listopada. Zmiany kontynuowano do 1949 r., następnie wróciły w latach 1957-1964.

Po kolejnej, dwunastoletniej przerwie Rada Ministrów zdecydowała w styczniu 1977 r. o przywróceniu zmian sezonowych. Zegary przesunięto 3 kwietnia. Liczono na oszczędność prądu i odciążenie energetyki w godzinach największego zapotrzebowania.

Terminy ustalał premier na wniosek ministra gospodarki materiałowej, uzgadniany z ministrem energetyki i energii atomowej oraz ministrem komunikacji. Organizację zmian powierzono więc resortom odpowiedzialnym za zaopatrzenie gospodarki, produkcję energii i transport.

Wspólny europejski kalendarz i polska zmiana z 1996 r.

Historia zmiany czasu obejmuje również uzgadnianie terminów między państwami. Różne daty komplikowały rozkłady jazdy i kontakty gospodarcze. Wspólnoty Europejskie rozpoczęły harmonizację w 1980 r., przyjmując pierwszą dyrektywę.

Jesienią długo obowiązywały dwa terminy, tj. wrześniowy w państwach kontynentalnych oraz październikowy w Wielkiej Brytanii i Irlandii. Od 1996 r. wspólnym terminem została ostatnia niedziela października.

Polska dostosowała się w tym samym roku, osiem lat przed przystąpieniem do UE. Rozporządzenie premiera wyznaczyło jesienne cofnięcie zegarów na 27 października 1996 r.

Czy zmiana czasu zostanie zniesiona?

Komisja Europejska zaproponowała zniesienie sezonowych zmian w 2018 r., a Parlament Europejski poparł reformę rok później. Rada UE nie uzgodniła jednak stanowiska. Obowiązująca dyrektywa nadal zobowiązuje Polskę do wiosennego i jesiennego przestawiania zegarów.

Październikowa zmiana z 2026 r. jest ostatnią zapisaną w polskim rozporządzeniu na lata 2022-2026. Nie oznacza to zakończenia stosowania czasu letniego. 15 października rząd opublikował informację o projekcie kolejnego rozporządzenia, obejmującego lata 2027-2031. Według wykazu prac jego wydanie zaplanowano na pierwszy kwartał 2027 r.

Unijny harmonogram na ten okres został już opublikowany. W 2027 r. wskazuje rozpoczęcie czasu letniego 28 marca i powrót do standardowego 31 października.

Bibliografia:

Publikacje:

1. Hudson G.V., On Seasonal Time, „Transactions and Proceedings of the New Zealand Institute” 31/1898, s. 577-583.
2. Protokoły posiedzeń Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej 1918-1923, t. III, Gabinet Ignacego Jana Paderewskiego, 16 stycznia - 9 grudnia 1919, cz. 2, 2 czerwca - 22 listopada 1919, oprac. J.J. Bruski, Warszawa 2023.
3. „Trybuna Robotnicza” 1945, nr 66, 30 kwietnia.
4. Willett W., The Waste of Daylight, Londyn 1907.

Akty prawne i dokumenty urzędowe:

1. Ustawa z dnia 11 maja 1922 r. o rachubie czasu, Dz.U. 1922 nr 36, poz. 307.
2. Uchwała nr 3 Rady Ministrów z dnia 7 stycznia 1977 r. w sprawie wprowadzenia czasu letniego i zimowego, M.P. 1977 nr 1, poz. 3.
3. Zarządzenie nr 3 Prezesa Rady Ministrów z dnia 11 stycznia 1977 r. w sprawie wprowadzenia czasu letniego i zimowego w 1977 r., M.P. 1977 nr 1, poz. 4.
4. Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 15 marca 1996 r. w sprawie wprowadzenia i odwołania czasu letniego w 1996 r., Dz.U. 1996 nr 31, poz. 136.
5. Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 4 marca 2022 r. w sprawie wprowadzenia i odwołania czasu letniego środkowoeuropejskiego w latach 2022-2026, Dz.U. 2022, poz. 539.
6. Komunikat Komisji zgodnie z art. 4 dyrektywy 2000/84/WE Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie ustaleń dotyczących czasu letniego. Harmonogram czasu letniego, Dz.Urz. UE C/2026/1660 z 18 marca 2026 r.

Źródła online

1. Kancelaria Prezesa Rady Ministrów, Projekt rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów w sprawie wprowadzenia i odwołania czasu letniego środkowoeuropejskiego w latach 2027-2031, „Gov.pl” z 15 października 2026 r.

Nie zgub nas w Google Co kwartał czyta nas prawie milion osób. Dodaj historia.org.pl do preferowanych źródeł. To jedno kliknięcie, a nasze artykuły częściej pojawią się w Twoich wynikach wyszukiwania.

Ten tekst był wart kawy? Bez paywalla, bez opłat - czytasz nas za darmo. Jeśli masz ochotę nam podziękować, postaw nam kawę. Każda bardzo nas cieszy. 10 zł 15 zł 25 zł