Przestępcy PRL w filmach i serialach. Od Kalibabki do Trynkiewicza

Fałszywy konsul urządził placówkę w hotelu, rybak z Dziwnowa okradał kobiety, a włamywaczy z Wołowa zdradziły skradzione banknoty. Głośne sprawy kryminalne PRL dostarczały filmowcom tematów jeszcze przed upadkiem Polski Ludowej. Zapowiedziane na listopad 2026 r. seriale Wśród nocnej ciszy i Prawo bestii kontynuują tę praktykę. Ekranowe historie zachowują jednak różną odległość od wydarzeń. Czasem zmieniają nazwiska, czasem przebieg śledztwa, a czasem wybierają zupełnie innego bohatera.

Konsul. Czesław Śliwa otwiera placówkę w Monopolu

Piotr Fronczewski jako Czesław Śliwa w filmie Konsul

We wrześniu 1969 r. we Wrocławiu pojawił się Jacek Ben Silberstein, rzekomy konsul Austrii. Naprawdę nazywał się Czesław Śliwa i miał już za sobą wyroki za oszustwa. Teraz wynajął pokoje w hotelu Monopol i zaczął tworzyć przedstawicielstwo państwa, które go do tego nie upoważniło.

Przyjmował pracowników, obiecywał posady i zarobki w dewizach. Hotelowy adres oraz zatrudniony personel uwiarygodniały placówkę. Wystawiał dokumenty, nadawał tytuły i pobierał pieniądze. Ludzie przekazywali mu oszczędności, licząc na dobrze płatną pracę.

Mistyfikację zakończyły niezapłacone rachunki. Kiedy hotel zwrócił się do ambasady Austrii, okazało się, że żadnego konsulatu nie ma. Śliwę zatrzymano 28 listopada 1969 r. Rok później wystąpił w dokumencie Krzysztofa Gradowskiego Konsul i inni, opowiadając o swoich metodach. Zmarł w więzieniu w 1971 r.

W Konsulu Mirosława Borka, którego premiera odbyła się w 1989 r., Piotr Fronczewski zagrał Czesława Wiśniaka. Zmieniono nazwisko i przesunięto realia do późniejszych dekad. Powstała komedia inspirowana działalnością Śliwy, wykorzystująca jego kolejne mistyfikacje, lecz swobodnie układająca je w ekranową biografię.

Tulipan. Jerzy Kalibabka i sława kosztem pokrzywdzonych

Jan Monczka jako serialowy Tulipan

Jerzy Kalibabka, rybak z Dziwnowa, poznawał kobiety, zdobywał ich zaufanie, a później zabierał pieniądze, biżuterię i kożuchy. Zmieniał miejscowości oraz opowieści o sobie. Poszukiwany przez milicję, kilkakrotnie wymykał się zatrzymaniu. Ostatecznie schwytano go w 1982 r. w Szczawnicy.

Akt oskarżenia obejmował 103 zarzuty: kradzieże, wyłudzenia, rozboje i przestępstwa seksualne, w tym gwałty na nieletnich. 8 marca 1984 r. Kalibabka został skazany na piętnaście lat więzienia i około miliona złotych grzywny. Już podczas odbywania kary otrzymywał listy od wielbicielek.

Sześcioodcinkowy Tulipan Janusza Dymka powstał w 1986 r., a telewizyjną premierę rozpoczął 22 lutego 1987 r. Jurka zagrał Jan Monczka. Serial opierał się na losach Kalibabki, ale zawierał również wymyślone przygody. Dymek po latach zwracał uwagę, że fikcyjne epizody zaczęły następnie krążyć jako autentyczne wydarzenia z życia przestępcy.

Obsadzenie atrakcyjnego aktora i przygodowy charakter opowieści wzmacniały popularność bohatera. Określenie „uwodziciel” przesłaniało przemoc i straty kobiet, których historie posłużyły za materiał do telewizyjnej rozrywki.

Hazardziści. Miliony z banku w Wołowie

Kadr z filmu Hazardziści

W nocy z 19 na 20 sierpnia 1962 r. włamywacze dostali się do oddziału Narodowego Banku Polskiego w Wołowie. Obezwładnili strażnika i przez otwór wykonany od strony piwnicy dotarli do skarbca. Wyniesiono 12 531 000 zł. Przy ówczesnym przeciętnym miesięcznym wynagrodzeniu wynoszącym około 1680 zł odpowiadało to niemal siedmiu i pół tysiąca pensji.

Napadu dokonali miejscowi, wśród nich rzemieślnicy i taksówkarz. Informacji o zabezpieczeniach dostarczył skarbnik banku Rudolf Drewniak. Po kradzieży pojawił się jednak problem wydawania pieniędzy. Część łupu stanowiły nowe banknoty o znanych numerach.

Jesienią jeden z takich banknotów, o nominale pięciuset złotych, trafił do obiegu w Kluczborku. Posługiwała się nim żona uczestnika napadu. Śledczy dotarli do kolejnych osób i odzyskali większość pieniędzy. Pięciu głównych sprawców skazano na dożywocie, zamienione później na dwadzieścia pięć lat więzienia.

Mieczysław Waśkowski wykorzystał sprawę w Hazardzistach, pokazanych w kinach w 1976 r. Pracował z dokumentacją i rozmawiał z uczestnikami wydarzeń. Zmienił nazwiska bohaterów, zachowując zasadniczy temat, czyli przygotowanie skoku oraz trudności, które zaczynały się po zdobyciu fortuny.

Ach śpij kochanie. Władysław Mazurkiewicz i ocalały świadek

Andrzej Chyra jako Władysław Mazurkiewicz w filmie Ach śpij kochanie

Zbrodnie Władysława Mazurkiewicza sięgały 1943 r. W grudniu otruł herbatą Wiktora Zarzeckiego. Jego sprawa należy jednak również do powojennej historii kryminalnej. Zabijał dalej w Polsce Ludowej, wykorzystując kontakty związane z handlem walutami i kosztownościami.

W 1946 r. zamordował Jerzego de Laveaux. Dziewięć lat później zabił jego żonę Jadwigę i jej siostrę Zofię Suchową. Ciała kobiet ukrył pod podłogą wynajmowanego garażu.

We wrześniu 1955 r. próbował zastrzelić Stanisława Łopuszyńskiego, z którym miał przeprowadzić transakcję zegarkami. Strzelił do niego, gdy ten spał w samochodzie. Łopuszyński przeżył, początkowo przyjmując tłumaczenie o wybuchu petardy. Dopiero badanie lekarskie ujawniło pocisk. Ocalały świadek pozwolił śledczym dotrzeć do wcześniejszych zbrodni.

Mazurkiewiczowi udowodniono sześć zabójstw i dwa usiłowania. Wyrok śmierci wykonano 29 stycznia 1957 r.

W filmie Krzysztofa Langa Ach śpij kochanie z 2017 r. zagrał go Andrzej Chyra. Twórcy zachowali nazwisko sprawcy, ale wprowadzili fikcyjnego śledczego Karskiego, granego przez Tomasza Schuchardta. Widz ogląda śledztwo jego oczami.

Anna i wampir oraz Jestem mordercą. Wampir z Zagłębia na ekranie

Kadr z filmu Anna i wampir

W latach 1964-1970 na Śląsku i w Zagłębiu dochodziło do napaści na kobiety. Pierwszą ofiarą śmiertelną była Anna Mycek. Jej imię nadano operacji milicyjnej. Kobiety obawiały się samotnych powrotów z pracy, a rodziny wychodziły im naprzeciw. Maciej Pieprzyca zapamiętał z dzieciństwa, że jego ojciec i starszy brat odprowadzali wracającą wieczorem matkę.

Zdzisława Marchwickiego zatrzymano w styczniu 1972 r. W 1975 r. sąd uznał go za winnego czternastu zabójstw i skazał na śmierć. Karę śmierci otrzymał również jego brat Jan, a Henryk - dwadzieścia pięć lat więzienia. Egzekucje przeprowadzono w 1977 r. Późniejsze publikacje i wypowiedzi uczestników sprawy podważały sposób prowadzenia śledztwa oraz ocenę dowodów.

Janusz Kidawa nakręcił „Annę” i wampira w 1981 r. Premiera odbyła się 2 lipca 1982 r. Film przyjmował zasadnicze rozstrzygnięcie procesu, przedstawiając poszukiwanie zabójcy, pracę milicjantów, błędne tropy i presję na wykrycie sprawcy.

Pieprzyca najpierw zrealizował dokument Jestem mordercą… w 1998 r., a w 2016 r. wrócił do sprawy fabułą Jestem mordercą. Zmienił nazwiska: podejrzany to Wiesław Kalicki, śledczy - Janusz Jasiński. Opowiedział o karierze milicjanta, naciskach i odpowiedzialności za oskarżenie człowieka.

Zmowa i Wśród nocnej ciszy. Zbrodnia połaniecka

Wśród nocnej ciszy serial HBO Max

W noc z 24 na 25 grudnia 1976 r. z pasterki w Połańcu wywabiono osiemnastoletnią, ciężarną Krystynę Łukaszek, jej dwudziestopięcioletniego męża Stanisława i dwunastoletniego brata Mieczysława Kalitę. Przekazano im nieprawdziwą wiadomość o awanturze w domu.

Konflikt rodzin miał dłuższe tło. W późniejszych relacjach pojawiał się Jan Roj, dziadek Krystyny, który miał pomóc w powojennym zatrzymaniu Jana Sojdy za gwałt. Kalitowie wiązali jednak początek pogróżek z weselem córki w 1976 r. Wówczas Zdzisława Kalita zarzuciła siostrze Sojdy wynoszenie mięsa i wędlin. Sojda, zamożny gospodarz świadczący sąsiadom usługi ciągnikiem, miał we wsi silną pozycję.

Na drodze do Zrębina fiat Jerzego Sochy potrącił Mieczysława. Sojda i Józef Adaś zaatakowali małżonków ciężkimi kluczami do kół. Następnie Socha przejechał leżącego chłopca. Ofiary załadowano do autobusu San i przewieziono ponad kilometr dalej. Adaś przejechał autobusem po ułożonych przy drodze ciałach, pozorując wypadek.

Pasażerów zastraszano, przekupywano i zobowiązywano do milczenia. Zdzisława Kalita szukała ludzi gotowych zeznawać. Śledztwo i proces ujawniły zarówno przebieg zabójstw, jak i metody podporządkowania świadków.

W 1979 r. wszystkich czterech głównych oskarżonych skazano na śmierć. W 1982 r. Sąd Najwyższy zmienił karę Sochy na dwadzieścia pięć lat więzienia, a Stanisława Kulpińskiego na piętnaście. Rada Państwa odmówiła ułaskawienia Sojdy i Adasia. Obu stracono.

Zbrodnia połaniecka stała się tematem reportażu Wiesława Łuki Nie oświadczam się. Łuka współtworzył również scenariusz Zmowy Janusza Petelskiego, nakręconej w 1988 r., a pokazanej premierowo w 1990 r. Film zmieniał nazwiska i miejscowości. Odpowiednikiem Sojdy był Jan Siejba.

Na reportażu oparto także sześcioodcinkowy serial Wśród nocnej ciszy Jana Holoubka. Piąty odcinek wyreżyserował Maciej Kowalewski. Magdalena Biegańska gra matkę ofiar Zdzisławę Kaletę, Jędrzej Hycnar - śledczego Henryka Maczka, a Łukasz Simlat - sołtysa Lecha Wojdę.

Prawo bestii. Trynkiewicz i ustawa o bestiach

Prawo bestii / fot. Netflix

Latem 1988 r. Mariusz Trynkiewicz zamordował w Piotrkowie Trybunalskim czterech chłopców w wieku od jedenastu do trzynastu lat. Przebywał wtedy na przerwie w odbywaniu kary za przestępstwa seksualne. 29 września 1989 r. skazano go na śmierć za każde zabójstwo.

Uchwalona 7 grudnia ustawa o amnestii weszła w życie 11 grudnia 1989 r. i zastąpiła kary śmierci karami dwudziestu pięciu lat pozbawienia wolności. Trynkiewicz miał zatem opuścić więzienie w 2014 r.

Perspektywa jego uwolnienia stała się jednym z powodów debaty nad ustawą z 22 listopada 2013 r., nazywaną ustawą o bestiach. Przewidywała ona, po spełnieniu ustawowych przesłanek i orzeczeniu sądu, nadzór prewencyjny lub umieszczenie osoby w zamkniętym ośrodku. Trynkiewicz wyszedł z więzienia 11 lutego 2014 r., a kilka tygodni później trafił do ośrodka w Gostyninie. Zmarł w 2025 r.

Czteroodcinkowe Prawo bestii Kaspra Bajona obejmuje zarówno rok 1988, jak i 2014. Zapowiedź wskazuje dwie główne bohaterki: major Annę Bersz, graną przez Agnieszkę Grochowską, oraz psychiatrę Agnieszkę Grabską, w którą wciela się Agnieszka Żulewska. Trynkiewicza gra Michał Pawlik.

Premierę Wśród nocnej ciszy zapowiedziano na 13 listopada 2026 r. w HBO Max, a Prawa bestii - na 18 listopada w Netflixie. Pierwszy serial wróci do zbrodni tuż przed jej pięćdziesiątą rocznicą. Drugi pokaże sprawę, w której wyrok wydany u schyłku PRL określał działania państwa jeszcze ćwierć wieku później.

Zobacz także:

• Kara śmierci w PRL. Kogo i za co stracono?
• Najgłośniejsze sprawy kryminalne PRL. Zbrodnie, napady i oszustwa

Bibliografia:

Publikacje:

1. „Nowiny” 2022, nr 33.
2. „Przegląd Lokalny” 2011, nr 19, wywiad z Januszem Dymkiem
3. Woch A., Medialny wymiar „sprawy połanieckiej” - głośnego morderstwa z czasów PRL-u, „iNFOTEZY” 2023, nr 1(14), s. 27-56.

Akty prawne:

1. Ustawa z dnia 7 grudnia 1989 r. o amnestii, Dz.U. 1989 nr 64, poz. 390.
2. Ustawa z dnia 22 listopada 2013 r. o postępowaniu wobec osób z zaburzeniami psychicznymi stwarzających zagrożenie życia, zdrowia lub wolności seksualnej innych osób, Dz.U. 2014, poz. 24.

Źródła online:

1. 34 lata temu wyemitowano pierwszy odcinek serialu „Tulipan”, Interia Film, 22 lutego 2021 r. (dostęp: 25 października 2026 r.).
2. Ach śpij kochanie, reż. Krzysztof Lang, Culture.pl (dostęp: 25 października 2026 r.).
3. Bidzińska D., Proces eleganckiego mordercy, „Tygodnik Powszechny”, 17 stycznia 2016 r. (dostęp: 25 października 2026 r.).
4. Czesław Śliwa - najsłynniejszy oszust PRL, Podkarpacka Historia (dostęp: 25 października 2026 r.).
5. Hazardziści, Studio Filmowe Kadr (dostęp: 25 października 2026 r.).
6. Kłoskowicz M., Synonim zła. Rozmowa z dr. hab. Maciejem Pieprzycą, reżyserem filmu „Jestem mordercą”, Uniwersytet Śląski, 20 lipca 2017 r. (dostęp: 25 października 2026 r.).
7. Konsul, Studio Filmowe Kadr (dostęp: 25 października 2026 r.).
8. Lubański Ł., Zabili rodzinę w Wigilię. Zmowa i „rytuał krwi”. Ta historia wstrząsnęła PRL-em, Polskie Radio, 26 grudnia 2025 r. (dostęp: 25 października 2026 r.).
9. Mariusz Trynkiewicz. Cztery kary śmierci, amnestia i lex Trynkiewicz, historia.org.pl, 30 sierpnia 2026 r. (dostęp: 25 października 2026 r.).
10. Netflix, „Prawo bestii”. Nowy serial Kaspra Bajona z Agnieszką Grochowską, Agnieszką Żulewską i Michałem Pawlikiem w rolach głównych już 18 listopada w Netflixie, 26 sierpnia 2026 r. (dostęp: 25 października 2026 r.).
11. Osowicz E., Prawdziwe kłamstwa konsula, Radio Wrocław, 7 grudnia 2017 r. (dostęp: 25 października 2026 r.).
12. Sokołowski P., Najgłośniejsze sprawy kryminalne PRL. Zbrodnie, napady i oszustwa, historia.org.pl, 18 października 2026 r. (dostęp: 25 października 2026 r.).
13. Sokołowski P., Zbrodnia połaniecka 1976. Mord po pasterce i zmowa milczenia w Zrębinie, historia.org.pl, 17 października 2026 r. (dostęp: 25 października 2026 r.).
14. Szaniawski P., Jerzy Kalibabka. Rocznica skazania legendarnego uwodziciela, „Rzeczpospolita”, 8 marca 2017 r. (dostęp: 25 października 2026 r.).
15. Warner Bros. Discovery, 13 listopada przeszłość upomni się o prawdę. HBO Max ujawnia datę premiery i prezentuje kolejny teaser „Wśród nocnej ciszy” w reżyserii Jana Holoubka, 16 października 2026 r. (dostęp: 25 października 2026 r.).

Nie zgub nas w Google Co kwartał czyta nas prawie milion osób. Dodaj historia.org.pl do preferowanych źródeł. To jedno kliknięcie, a nasze artykuły częściej pojawią się w Twoich wynikach wyszukiwania.

Ten tekst był wart kawy? Bez paywalla, bez opłat - czytasz nas za darmo. Jeśli masz ochotę nam podziękować, postaw nam kawę. Każda bardzo nas cieszy. 10 zł 15 zł 25 zł