Zamachy stanu w historii Polski. Od Bezpryma do stanu wojennego

W listopadzie 1771 r. porywacze wywieźli rannego Stanisława Augusta za Warszawę, lecz zgubili drogę. W maju 1926 r. żołnierze tej samej armii strzelali do siebie na ulicach stolicy, a w grudniu 1981 r. na ulice wyjechały czołgi. Zamachy stanu w Polsce i bunty przeciw władcom mają jednak znacznie dłuższą historię. Już za pierwszych Piastów można było stracić tron wskutek spisku własnych krewnych i możnych.

Ile było zamachów stanu w Polsce?

W XX wieku Polska przeżyła dwa zamachy stanu: nieudany w styczniu 1919 r. i zwycięski przewrót majowy w 1926 roku. Za kolejny wojskowy zamach stanu część historyków uznaje wprowadzenie stanu wojennego w 1981 roku. Wcześniej obalano książąt, wypowiadano posłuszeństwo królom i próbowano zastąpić ich innymi monarchami. Część wystąpień przybierała formę rokoszu, czyli zbrojnego buntu szlachty przeciw panującemu.

Przewroty w średniowiecznej Polsce: Bezprym, Bolesław Śmiały i Mieszko Stary

Bezprym na rycinie z XVII w.

W 1031 r. Bezprym odebrał władzę Mieszkowi II. Starszy przyrodni brat króla, wcześniej odsunięty od sukcesji, wykorzystał niemiecki i ruski najazd na państwo Piastów. Wsparty przez wojska ruskie przejął rządy, a Mieszko uciekł do Czech. Korona i pozostałe insygnia władzy królewskiej trafiły do cesarza Konrada II. Sam Bezprym utrzymał władzę krótko, a w 1032 r. został zamordowany. Mieszko powrócił, lecz musiał zrezygnować z tytułu królewskiego.

Bolesław II Śmiały utracił tron w wyniku wewnętrznego konfliktu. W 1079 r. król oskarżył biskupa krakowskiego Stanisława o zdradę i kazał go okaleczyć. Biskup zginął. Legenda o zabójstwie przy ołtarzu na Skałce ukształtowała się dopiero w XIII wieku. Przeciw Bolesławowi wystąpili możni. Król z rodziną uciekł na Węgry, a władzę objął jego brat Władysław Herman.

Herman z kolei musiał ustąpić własnym synom. W latach 1097-1100 Zbigniew i Bolesław Krzywousty sprzymierzyli się przeciw wszechwładnemu palatynowi Sieciechowi, najważniejszemu urzędnikowi książęcemu. Za braćmi opowiedziała się część rycerstwa. Gdy doszło do spotkania wojsk książąt i ich ojca, Herman zgodził się odsunąć faworyta, choć później próbował jeszcze go chronić. Ostatecznie musiał oddać synom dzielnice i poświęcić Sieciecha, który opuścił kraj.

Władysław II Wygananiec

W 1146 r. wygnano Władysława II, najstarszego syna Krzywoustego. Zgodnie z zasadą senioratu, według której najstarszy Piast sprawował władzę zwierzchnią i rządził Krakowem, stał ponad młodszymi braćmi. Chciał jednak całkowicie ich podporządkować. Zimą 1145/1146 roku kazał oślepić i pozbawić języka Piotra Włostowica, jednego z najpotężniejszych możnowładców w kraju. Gdy potem obległ Poznań, przeciw niemu wystąpili młodsi bracia, możni i duchowieństwo. Uciekł do Niemiec i przeszedł do historii jako Wygnaniec. Władzę zwierzchnią objął Bolesław IV Kędzierzawy.

Podobny przewrót nastąpił w 1177 r. Polityka podatkowa i sposób sprawowania rządów przez Mieszka III Starego zraziły do niego krakowskich możnych, którym przewodził biskup Gedko. Przeciw księciu wystąpił również jego syn Odon w Wielkopolsce. Kraków przypadł młodszemu bratu Mieszka, Kazimierzowi Sprawiedliwemu. Wygnany książę nie pogodził się z porażką. Kilka razy odzyskiwał Kraków. N krótko w 1191 r., a potem w ostatnich latach życia, aż do śmierci w 1202 r. O tym, kto zasiadał na Wawelu, rozstrzygały coraz częściej możnowładcze stronnictwa, nie tylko starszeństwo w dynastii.

Rokosz Zebrzydowskiego i rokosz Lubomirskiego. Szlachta przeciw królom

Mikołaj Zebrzydowski

Na początku XVII wieku szlachta oskarżała Zygmunta III Wazę o dążenie do wzmocnienia władzy królewskiej kosztem jej praw. W 1606 r. wojewoda krakowski Mikołaj Zebrzydowski stanął na czele opozycyjnych zjazdów. Ich uczestnicy domagali się respektowania praw Rzeczypospolitej i zobowiązań przyjętych przez monarchę. Zjazdy przerodziły się w rokosz, a 24 czerwca 1607 r. jego przywódcy wypowiedzieli królowi posłuszeństwo. Nie wybrali jednak nowego władcy.

Wojska królewskie i rokoszanie spotkali się 5 lipca 1607 r. pod Guzowem. O zwycięstwie Zygmunta III przesądziły między innymi oddziały Stanisława Żółkiewskiego. W bitwie zginęło około dwustu ludzi. Zebrzydowski nie stracił życia ani majątku. Sejm pacyfikacyjny w 1609 r. doprowadził do politycznego uspokojenia konfliktu, ale król nie uzyskał zasadniczego zwiększenia swoich uprawnień.

Pół wieku później zbrojnie wystąpił przeciw królowi Jerzy Sebastian Lubomirski. Jan II Kazimierz i jego otoczenie planowali wybór następcy za życia monarchy, określany łacińskim zwrotem vivente rege. Lubomirski sprzeciwiał się tym zamiarom, a w grudniu 1664 r. został skazany na utratę godności, majątku i banicję, czyli wygnanie. Schronił się na Śląsku, skąd organizował opór. W 1665 r. rozpoczęła się wojna domowa.

13 lipca 1666 r. pod Mątwami rokoszanie rozbili oddziały królewskie przeprawiające się przez Noteć. W panicznym odwrocie wielu żołnierzy utonęło, a część pojmanych zamordowano po zakończeniu walki. Zginęło około 3-4 tysięcy ludzi, przede wszystkim po stronie króla. Ugoda w Łęgonicach zmusiła dwór do porzucenia planu elekcji za życia Jana Kazimierza. Lubomirski zmarł na wygnaniu we Wrocławiu w 1667 roku, a król abdykował rok później.

Detronizacja Augusta II, porwanie Stanisława Augusta i Targowica

August II Mocny

W czasie wielkiej wojny północnej przeciwnicy Augusta II Mocnego, wspierani przez szwedzkiego króla Karola XII, postanowili pozbawić go korony. 16 lutego 1704 r. zawiązana w Warszawie konfederacja ogłosiła detronizację Augusta II. Latem konfederaci doprowadzili do wyboru Stanisława Leszczyńskiego. Zwolennicy Augusta zorganizowali natomiast konfederację sandomierską. Rzeczpospolita podzieliła się na dwa obozy, które szukały oparcia w rywalizujących mocarstwach. August zrzekł się tronu pod szwedzką presją w 1706 r., lecz po klęsce szwedzkiego monarchy Karola XII pod Połtawą w 1709 r. wrócił do władzy.

Konfederacja barska, zawiązana w 1768 r. przeciw rosyjskiej dominacji i Stanisławowi Augustowi Poniatowskiemu, próbowała usunąć monarchę. W 1770 r. jej przywódcy ogłosili bezkrólewie, lecz nie zdołali pozbawić króla tronu. Akt ogłoszono z fałszywą datą i miejscem jego uchwalenia.

Wieczorem 3 listopada 1771 r. konfederaci napadli na Stanisława Augusta, wracającego od kanclerza Michała Czartoryskiego. Zginął jeden z ludzi z eskorty, a króla uderzono w głowę i porwano. Porywacze stracili orientację w okolicach Warszawy. Monarcha znalazł schronienie w młynie pod Marymontem i następnego dnia wrócił na Zamek Królewski. Nieudana akcja zaszkodziła konfederatom w opinii europejskiej. Dwór wykorzystał porwanie w kampanii propagandowej, przedstawiając przeciwników króla jako zagrożenie dla porządku państwowego. Rosja, Prusy i Austria powoływały się na chaos w Rzeczypospolitej, choć o jej rozbiorze rozmawiały już wcześniej.

W 1792 roku wpływowi magnaci wystąpili przeciw Konstytucji 3 maja. Szczęsny Potocki, Seweryn Rzewuski i Franciszek Ksawery Branicki podpisali 27 kwietnia w Petersburgu akt konfederacji, który ogłoszono później pod nazwą Targowicy. Katarzyna II wysłała na pomoc przeciwnikom reform armię rosyjską. Polskie wojska stawiały opór, lecz król przystąpił w lipcu do konfederacji. Konstytucję i reformy Sejmu Wielkiego obalono przy pomocy obcego wojska.

Zamach Januszajtisa w 1919 r. i przewrót majowy Piłsudskiego

12 maja 1926, Józef Piłsudski przed spotkaniem z prezydentem RP Stanisławem Wojciechowskim na moście Poniatowskiego

W nocy z 4 na 5 stycznia 1919 r. niepodległa od kilku tygodni Polska doświadczyła próby wojskowego przewrotu. Płk Marian Januszajtis-Żegota, książę Eustachy Sapieha i ich współpracownicy chcieli usunąć rząd Jędrzeja Moraczewskiego, oskarżany przez prawicę o zbyt lewicowy program. Spiskowcy zajęli centralę telefoniczną, aresztowali premiera oraz ministrów Leona Wasilewskiego i Stanisława Thugutta. Do Thugutta oddano dwa niecelne strzały.

Zamachowcy nie opanowali Belwederu ani dowództwa armii. Zamachowcy aresztowali także szefa Sztabu Generalnego gen. Stanisława Szeptyckiego. Uwolnił go patrol żołnierzy niezwiązanych ze spiskiem. Szeptycki przejął dowodzenie nad wiernymi oddziałami i skierował je przeciw zamachowcom. Zamach upadł po kilku godzinach. Piłsudski potraktował organizatorów łagodnie i żaden z nich nie poniósł poważniejszych konsekwencji. 16 stycznia rząd Moraczewskiego zastąpił gabinet Ignacego Jana Paderewskiego. Piłsudski potrzebował porozumienia z Komitetem Narodowym Polskim w Paryżu, by nowy polski rząd uznały państwa ententy.

Siedem lat później, 12 maja 1926 r., Józef Piłsudski skierował oddziały wierne sobie przeciw rządowi Wincentego Witosa i prezydentowi Stanisławowi Wojciechowskiemu. Na moście Poniatowskiego spotkał się z prezydentem, ale rozmowa nie przyniosła porozumienia. Rozpoczęły się walki w Warszawie. Na ulicach pojawiły się barykady, a ostrzał dosięgał także przechodniów i mieszkańców domów położonych w pobliżu starć. Część armii poparła Piłsudskiego, część pozostała wierna władzom, inne jednostki nie włączyły się do walk. Obroną strony rządowej dowodził gen. Tadeusz Rozwadowski.

Przez trzy dni w stolicy ginęli żołnierze i cywile. Według oficjalnego bilansu poległo 379 osób, w tym 164 cywilów, a 920 zostało rannych. Wieczorem 14 maja prezydent Wojciechowski i rząd Witosa ustąpili. Obowiązki głowy państwa przejął marszałek Sejmu Maciej Rataj. Rozwadowskiego aresztowano i przetrzymywano bez wyroku ponad rok. Zwolniony w 1927 r., zmarł w październiku 1928 r. 31 maja Zgromadzenie Narodowe wybrało Piłsudskiego na prezydenta, ale ten odmówił. Urząd objął Ignacy Mościcki. Nowela sierpniowa z 1926 r. zwiększyła uprawnienia władzy wykonawczej, a sanacja zaczęła stopniowo ograniczać rolę parlamentu.

Czy stan wojenny w 1981 roku był zamachem stanu?

Wojciech Jaruzelski przygotowujący się do odczytania przemówienia informującego o wprowadzeniu stanu wojennego; Warszawa, 13 grudnia 1981 r.

W nocy z 12 na 13 grudnia 1981 r. wojsko i milicja rozpoczęły przygotowaną wcześniej operację przeciw „Solidarności”. Internowano działaczy opozycji, ograniczono swobodę przemieszczania się, wprowadzono godzinę milicyjną i zawieszono działalność niezależnych organizacji. Strajki tłumiono siłą; w kopalni „Wujek” 16 grudnia od kul zginęło dziewięciu górników.

Gen. Wojciech Jaruzelski był już premierem, ministrem obrony i I sekretarzem PZPR. Utworzona wtedy Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego, czyli WRON, nie była organem przewidzianym przez konstytucję. Stan wojenny bywa więc nazywany wojskowym zamachem stanu, rządzący wykorzystali aparat przymusu do podporządkowania społeczeństwa i skupienia nadzwyczajnej władzy, choć nie obalili konkurencyjnego rządu.

Trzydzieści lat po tamtej nocy, 16 marca 2011 r., Trybunał Konstytucyjny orzekł, że dekret o stanie wojennym był niekonstytucyjny. Rada Państwa wydała go podczas sesji Sejmu, nie mając do tego prawa. Postępowanie w sprawie samej uchwały wprowadzającej stan wojenny umorzono.

Bibliografia:

Publikacje:

1. U. Augustyniak, Historia Polski 1572-1795, Warszawa 2008.
2. Bąkowa J., Zabiegi Lubomirskiego i dworu wokół pozyskania szlachty i chłopów w przededniu rokoszu 1665 r., „Rocznik Naukowo-Dydaktyczny WSP w Krakowie” 1968, z. 32, Prace Historyczne IV.
3. Brzoza C., Sowa A. L., Historia Polski 1918-1945, Kraków 2006.
4. Jasienica P., Polska Piastów, Wrocław 1960.
5. T. Jurek, E. Kizik, Historia Polski do 1572, Warszawa 2019.
6. Kanecki O., Niezwykły charakter bezkrólewia ogłoszonego w 1770 roku, „Dyskurs Prawniczy i Administracyjny” 4/2025 (wyd. 2026).
7. Kowalski R., Rozbieżności w gronie opozycji przeciwko rządom króla Augusta II w Koronie w okresie dominacji szwedzkiej w latach 1704-1706, „Echa Przeszłości” XX/1/2019, s. 195-228.
8. Labuda G., Wznowienie dyskursu w sprawie męczeństwa i świętości biskupa krakowskiego Stanisława, „Nasza Przeszłość” 108/2007, s. 5-57.
9. Pleszczyński A., Kryzys i upadek wczesnych państw słowiańskich oraz ich odbudowa (IX-XI wiek). Zarys problemu, „Kwartalnik Historyczny” 2/2018, t. 125, s. 263-302.
10. Podjacki M., Styczniowy zamach stanu z 1919 r. we wspomnieniach płk. Mariana Żegoty-Januszajtisa, „Argumenta Historica” 10/2023, s. 121-148.
11. Porazinski J., Targowica, czyli obrona Rzeczypospolitej, „Teksty Drugie” 3/2021, s. 67-83.
12. Smoliński M., Dyplomacja księcia Mieszka III Starego w dobie zamachu stanu z lat 1177-1180/1181, „Średniowiecze Polskie i Powszechne” 3/2004, s. 32-67.
13. Ugniewski P., „Szkaradny występek królobójstwa” w międzynarodowej propagandzie Stanisława Augusta, „Przegląd Historyczny” 3/2004, t. 95, s. 327-347.
14. Wisner H., Wypowiedzenie posłuszeństwa czy detronizacja Zygmunta III? Komentarz do aktu z 24 czerwca 1607 r., „Czasopismo Prawno-Historyczne” 2/1987, t. 39, s. 173-185.

Akty prawne i orzeczenia:

1. Dekret z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym, Dz.U. 1981 nr 29, poz. 154.
2. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 marca 2011 r., sygn. akt K 35/08, Dz.U. 2011 nr 64, poz. 342.

Nie zgub nas w Google Co kwartał czyta nas prawie milion osób. Dodaj historia.org.pl do preferowanych źródeł. To jedno kliknięcie, a nasze artykuły częściej pojawią się w Twoich wynikach wyszukiwania.

Ten tekst był wart kawy? Bez paywalla, bez opłat - czytasz nas za darmo. Jeśli masz ochotę nam podziękować, postaw nam kawę. Każda bardzo nas cieszy. 10 zł 15 zł 25 zł