Dwóch gospodarzy jednego województwa. Kim byli Jerzy Ziętek i Zdzisław Grudzień? |
W dziejach powojennego Śląska niewiele jest postaci, które tak silnie odcisnęły swoje piętno na regionie jak Jerzy Ziętek i Zdzisław Grudzień. Choć przez lata funkcjonowali obok siebie, a formalnie zarządzali tym samym województwem katowickim, reprezentowali dwa różne modele władzy i dwa odmienne sposoby myślenia o Śląsku. Jeden zapisał się w pamięci jako „gospodarz z wizją”, drugi jako klasyczny partyjny aparatczyk epoki gierkowskiej.
Jerzy Ziętek - Ślązak i gospodarz regionu
Przemawiający Jerzy Ziętek
Jerzy Ziętek był postacią nietypową jak na realia Polski Ludowej. Wywodził się z Górnego Śląska, znał jego specyfikę, mentalność i potrzeby. Był uczestnikiem powstań śląskich, ale nie był bezpośrednio zaangażowany w starcia zbrojne.
Karierę administracyjną i polityczną zaczynał jeszcze w II Rzeczypospolitej - był posłem na Sejm III kadencji z ramienia Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem. Po 1945 roku - mimo trudnej, „sanacyjnej” przeszłości - stopniowo stał się jednym z kluczowych decydentów w regionie. Przez dziesięciolecia pozostawał jednym z najważniejszych gospodarzy województwa, zachowując realny wpływ na jego funkcjonowanie niezależnie od zmian politycznych w Warszawie.
W latach 1950-1973 był związany z Wojewódzką Radą Narodową w Katowicach - najpierw jako zastępca przewodniczącego jej prezydium, a od 1964 roku jako przewodniczący. Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej było wówczas faktycznym organem wykonawczym w województwie: kierowało administracją terenową, realizowało decyzje rządu i partii oraz nadzorowało sprawy gospodarcze, społeczne i kulturalne regionu, od przemysłu i infrastruktury po służbę zdrowia i instytucje kultury. W 1973 roku, w wyniku reformy administracyjnej, zlikwidowano realne kompetencje prezydiów rad narodowych i przywrócono stanowiska wojewodów jako bezpośrednich przedstawicieli rządu w terenie - dlatego objął funkcję wojewody katowickiego, zachowując ciągłość władzy wykonawczej w regionie do 1975 roku. Równolegle od 1963 roku zasiadał w Radzie Państwa, czyli kolegialnej głowie państwa PRL, która pełniła m.in. funkcje reprezentacyjne, ustawodawcze między sesjami Sejmu oraz personalne, w latach 1980-1985 był jej zastępcą przewodniczącego, należąc do ścisłego kierownictwa państwowego.
Ziętek postrzegał swoją rolę przede wszystkim jako rolę administratora i organizatora rozwoju. Z jego nazwiskiem kojarzone są największe przedsięwzięcia infrastrukturalne powojennego Śląska: Stadion Śląski, Spodek i Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku (Park Śląski), rozbudowa zaplecza mieszkaniowego, komunikacyjnego i społecznego regionu przemysłowego. W pamięci wielu mieszkańców zapisał się jako człowiek „od załatwiania spraw”, potrafiący skutecznie zabiegać o inwestycje i omijać bariery biurokratyczne centralnego systemu.
Nie był zdystansowany wobec władzy komunistycznej, ale często działał pragmatycznie, kierując się interesem regionu bardziej niż ideologiczną lojalnością. Dzięki temu zbudował pozycję silniejszą, niż wynikałoby to z formalnie zajmowanych stanowisk, i stał się jedną z najbardziej rozpoznawalnych postaci powojennej historii Górnego Śląska.
Zdzisław Grudzień - I sekretarz KW w Katowicach
Zdzisław Grudzień na spotkaniu z pracownikami kopalni Sosnowiec w 1973 r.
Zdzisław Grudzień reprezentował zupełnie inny typ władzy. Jako I sekretarz Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Katowicach był faktycznym politycznym zwierzchnikiem regionu w latach 70. - w czasie największego uprzemysłowienia i propagandowego sukcesu epoki Edwarda Gierka. Jego pozycja wynikała nie z lokalnych więzi, lecz z miejsca w partyjnej hierarchii, a także osobistej znajomości z Edwardem Gierkiem, którego poznał w młodości we Francji.
Wyniesienie Gierka na urząd I sekretarza KC PZPR wyniosło także Grudnia, który został w 1971 roku zastępcą członka Biura Politycznego KC PZPR - głównego organu kierowniczego KC PZPR. To ten organ pełnił w praktyce rolę głównego centrum władzy w PRL. To tam podejmowano najważniejsze decyzje polityczne, a członkowie Biura Politycznego sprawowali bezpośredni nadzór nad przypisanymi im ministerstwami i instytucjami państwowymi.
Grudzień był lojalnym wykonawcą linii partii. Odpowiadał za mobilizację przemysłu ciężkiego, realizację planów gospodarczych i utrzymanie politycznej kontroli nad regionem kluczowym dla całej gospodarki PRL. Województwo katowickie było wówczas zapleczem węgla, stali i energii - a więc obszarem o znaczeniu strategicznym. W tym sensie Grudzień był „namiestnikiem partii”, pilnującym, by Śląsk realizował cele wyznaczone w Warszawie.
Emerytura Ziętka i internowanie Grudnia
Pomnik Jerzego Ziętka w Katowicach / fot. Marek Mróz, CC-BY-SA 4.0.jpg
Wojewoda Ziętek został odsunięty od władzy w 1975 roku1. Oficjalnie odszedł na emeryturę, ale jego ustąpienie ze stanowiska wojewody miało w tle jego wieloletni konflikt z Grudniem, któremu Ziętek przeszkadzał m.in. ze względu na swoją dużą popularność na Śląsku. Paradoksalnie emerytura Ziętka spowodowała, że usunął się w cień zanim zawaliła się gospodarka PRL. Już w 1976 roku została wprowadzona reglamentacja towarów, a kilka lat później stan wojenny ostatecznie przerwał karnawał Solidarności. Z tym już jednak kojarzył się Gierek i Grudzień, a nie Ziętek. Były wojewoda przy tym mimo niepełnienia eksponowanych politycznie funkcji to nadal pozostawał posłem na Sejm PRL oraz był członkiem Rady Państwa. Zmarł w listopadzie 1985 roku w Zabrzu.
W innej sytuacji był Grudzień, co prawda współtworzył okres pozornego dobrobytu lat 70., to jego nazwisko wiąże się także z narastającymi napięciami społecznymi i gospodarczymi, które eksplodowały po 1976 roku, a ostatecznie doprowadziły do kryzysu końca dekady. Tak jak apogeum jego kariery przypadał na okres gierkowski, tak upadek Gierka był również końcem Grudnia. W 1981 roku usunięto go z PZPR i odebrano nawet prestiżowy Order Budowniczych Polski Ludowej. Po ogłoszeniu stanu wojennego został internowany m.in. razem z Edwardem Gierkiem i Piotrem Jaroszewiczem.
Pod koniec stycznia 1982 roku w ośrodku internowania w Głębokiem doszło do tragicznego wydarzenia. Zdzisław Grudzień zmarł na zawał serca. Wśród internowanych nie cieszył się sympatią. Wielu traktowało go z dystansem, a część uznawała za politycznego zdrajcę. Inni internowani mieli mu za złe, że jesienią 1980 poparł odsunięcie Gierka od władzy, licząc na osobisty awans oraz przychylność Wojciecha Jaruzelskiego, która zresztą okazała się krótkotrwała. Grudzień miał za sobą dwa wcześniejsze zawały, a ciężkie warunki internowania pogłębiły jego problemy zdrowotne, które ostatecznie doprowadziły do śmierci.
Bibliografia:
- A. Dziuba, A. Dziurok, B. Linek, B. Tracz, D. Węgrzyn, Jerzy Ziętek. Konteksty kariery w komunistycznym państwie, Katowice 2017.
- P. Gajdziński, Gierek. Człowiek z węgla, Poznań 2014.
- A. Kaczmarek, Historia Polski 1914-1989, Warszawa 2014.
- J. Rolicki, Edward Gierek. Życie i narodziny legendy, Warszawa 2002.
- J. Walczak, Jerzy Ziętek. Biografia Ślązaka, Katowice 2002.
- Nie w 1974 roku, gdy Breżniew odbył wizytę na Śląsku, jak to pokazano w serialu Ołowiane dzieci Netflix. [↩]
Lubisz czytać nasze historie?
Na historia.org.pl codziennie opowiadamy dzieje Polski i świata tak, jak na to zasługują - rzetelnie, pasjonująco, z szacunkiem do faktów. Ale żadna opowieść nie przetrwa bez tych, którzy chcą jej słuchać i ją wspierać.
Postaw nam wirtualną kawę - to darowizna, która realnie pomaga nam działać dalej. To dzięki takim gestom możemy nadal pisać o zwycięstwach, bohaterach i wydarzeniach, które zbudowały naszą tożsamość.
