Kto jest kim w Odysei? Bohaterowie Homera i obsada filmu Nolana |
Polska premiera superprodukcji Odyseja w reżyserii Christophera Nolana odbędzie się 17 lipca 2026 roku. Na ekranie pojawią się bohaterowie znani z eposu Homera i szerszej tradycji o wojnie trojańskiej, a zagra ich jedna z najgłośniejszych obsad ostatnich lat. Wyjaśniamy, kim są te postaci w greckim micie, co dokładnie robią w opowieści o powrocie Odyseusza i kto wciela się w nie na ekranie.
Kim są bohaterowie Odysei na Itace?
Odyseusz (Matt Damon)
Wyobrażenie Odyseusza na obrazie Huberta Maurera oraz Matt Damon jako Odyseusz w Odysei Nolana
Król Itaki, niewielkiej wyspy na Morzu Jońskim, syn Laertesa i Antiklei, mąż Penelopy i ojciec Telemacha. W tradycji greckiej uchodzi za najprzebieglejszego z bohaterów spod Troi. Homer nazywa go „przemyślnym”, „obfitującym w pomysły” i „wielce obrotnym”, a skłonność do podstępu Odyseusz miał niejako we krwi: jego dziadkiem ze strony matki był Autolykos, słynny złodziej i krętacz, który zresztą nadał wnukowi imię. To Odyseuszowi tradycja przypisuje pomysł drewnianego konia, dzięki któremu Grecy po dziesięciu latach oblężenia zdobyli Troję. W samej Odysei o koniu śpiewa pieśniarz Demodok, a bohater słucha opowieści o własnym podstępie ze łzami w oczach.
Powrót Odyseusza spod Troi zajął kolejne dziesięć lat i wypełnia większość eposu: kraj Kikonów i Lotofagów, jaskinia Polifema, wyspa Kirke, zejście do świata zmarłych, syreny, Scylla i Charybda, krowy Heliosa, siedem lat u Kalipso i wreszcie ląd Feaków, którym bohater opowiada swoje dzieje. Na Itace Odyseusz zjawia się w przebraniu żebraka, znosi upokorzenia od zalotników własnej żony, po czym w scenie próby łuku odzyskuje broń i wraz z synem dokonuje krwawej rozprawy.
Warto przeczytać → Wędrówka Odyseusza. Opowieść o losach bohatera Odysei - od Troi do Itaki
Rola Matta Damona jest potwierdzona oficjalnie, studio Universal pokazało go jako Odyseusza w pierwszych materiałach promocyjnych. Dla Damona, laureata Oscara za scenariusz Buntownika z wyboru, to trzecie spotkanie z Nolanem: wystąpił w Interstellar jako doktor Mann i w Oppenheimerze jako generał Leslie Groves.
Penelopa (Anne Hathaway)
Penelopa na obrazie Domenico Beccafumi’ego oraz Anne Hathaway jako Penelopa w Odysei Nolana
Żona Odyseusza i królowa Itaki, w eposie konsekwentnie nazywana „roztropną”. Przez dwadzieścia lat rozłąki nie doczekała się żadnej pewnej wieści o mężu, a jej dom opanowało ponad stu zalotników, którzy ucztowali na koszt nieobecnego króla i naciskali na wybór nowego męża. Penelopa zwodziła ich słynnym podstępem: ogłosiła, że podejmie decyzję po utkaniu całunu pogrzebowego dla teścia, po czym przez trzy lata nocami pruła to, co utkała za dnia. To ona ogłasza próbę łuku, która uruchamia finał eposu, i ona poddaje powracającego męża ostatniemu sprawdzianowi, każąc wynieść z sypialni łoże, którego wynieść się nie dało. Homer czyni z niej postać dorównującą Odyseuszowi przebiegłością i ostrożnością.
Warto przeczytać → Kim była Penelopa? Żona Odyseusza, którą w Odysei Nolana gra Anne Hathaway
Rola Anne Hathaway jest potwierdzona oficjalnie. Laureatka Oscara za Les Misérables pracowała z Nolanem dwukrotnie: jako Selina Kyle w Mroczny Rycerz powstaje i jako doktor Brand w Interstellar.
Telemach (Tom Holland)
Telemach na obrazie Jana Styki oraz Tom Holland jako Telemach w Odysei Nolana
Syn Odyseusza i Penelopy. Gdy ojciec wyruszał pod Troję, Telemach był niemowlęciem; w chwili rozpoczęcia akcji eposu jest dwudziestolatkiem, który dorastał bez ojca i bezradnie patrzy, jak zalotnicy rujnują rodzinny majątek. Pierwsze cztery pieśni Odysei, nazywane od jego imienia Telemachią, należą właśnie do niego. Zachęcony przez Atenę zwołuje zgromadzenie mieszkańców Itaki, a następnie potajemnie wyrusza po wieści o ojcu: do Pylos, na dwór sędziwego Nestora, i do Sparty, do Menelaosa i Heleny. W drodze powrotnej unika zasadzki, którą zastawili na niego zalotnicy, i w chacie świniopasa Eumajosa rozpoznaje ojca.
Odtąd działają razem: Telemach uczestniczy w przygotowaniu zemsty i walczy u boku Odyseusza w rzezi zalotników. Homer daje mu też wymowną scenę podczas próby łuku: Telemach niemal napina ojcowski łuk i zrobiłby to przy czwartej próbie, gdyby Odyseusz dyskretnie go nie powstrzymał. Epos opowiada w ten sposób o dojrzewaniu syna do miary ojca.
Rola Toma Hollanda jest potwierdzona oficjalnie. Dla aktora znanego przede wszystkim jako Spider-Man z filmów Marvela to pierwsza współpraca z Nolanem i najpoważniejszy jak dotąd projekt aktorski.
Laertes
Sędziwy ojciec Odyseusza, niegdyś król Itaki. W czasie nieobecności syna usunął się z pałacu i żyje w wiejskiej posiadłości, pogrążony w żałobie po synu i zmarłej z tęsknoty żonie Antiklei. To dla niego Penelopa tkała całun pogrzebowy, który stał się narzędziem jej podstępu. W ostatniej pieśni eposu Odyseusz odwiedza ojca w sadzie i daje mu się rozpoznać, wyliczając drzewa, które Laertes podarował mu w dzieciństwie. Obsady tej roli dotąd nie ujawniono o ile w ogóle ta postać pojawi się na ekranie.
Eurykleja
Stara piastunka, która wykarmiła Odyseusza, a potem wychowywała Telemacha. Odgrywa kluczową rolę w jednej z najsłynniejszych scen eposu: obmywając nogi żebraka, rozpoznaje w nim Odyseusza po bliźnie, pamiątce po polowaniu na dzika w młodości. Odyseusz chwyta ją wtedy za gardło i nakazuje milczenie, by przedwcześnie nie zdradziła jego tożsamości. Po rzezi zalotników to Eurykleja wskazuje panu niewierne służące. Obsady tej roli dotąd nie ujawniono o ile w ogóle ta postać pojawi się na ekranie.
Eumajos (John Leguizamo)
Świniopas Odyseusza i wzór wiernego sługi, którego Homer obdarza wyjątkową sympatią, zwracając się do niego w tekście wprost. Eumajos ma zresztą własną dramatyczną historię: urodził się jako królewski syn, ale porwany w dzieciństwie został sprzedany w niewolę. Mimo dwudziestu lat nieobecności pana nie przestał dbać o jego trzody i jako pierwszy, nieświadomie, ugościł przebranego Odyseusza po powrocie na Itakę. W finale eposu walczy z zalotnikami u boku Odyseusza, Telemacha i pasterza Filojtiosa. Udział Johna Leguizamo, znanego m.in. z Romea i Julii Luhrmanna i Moulin Rouge!, jest potwierdzony.
Antinoos (Robert Pattinson)
Najbardziej zuchwały z zalotników Penelopy i ich nieformalny przywódca. W eposie ma na koncie najcięższe przewiny: obmyśla morską zasadzkę na Telemacha, a przebranego za żebraka Odyseusza obrzuca obelgami i ciska w niego stołkiem, łamiąc święte prawo gościnności. Podczas próby łuku odwleka własną kolej, proponując przełożenie konkursu na następny dzień. Ginie jako pierwszy: strzała Odyseusza przeszywa mu gardło w chwili, gdy unosi do ust puchar wina.
Udział Roberta Pattinsona w filmie jest potwierdzony oficjalnie, rolę Antinoosa przypisują mu zgodne doniesienia mediów branżowych, choć studio formalnie jej nie ogłosiło. Pattinson, filmowy Batman i gwiazda Diuny. Cześć trzecia, pracował już z Nolanem przy Tenecie, gdzie zagrał Neila.
Eurymach
Drugi z przywódców zalotników, pozornie układniejszy od Antinoosa, w praktyce równie cyniczny: publicznie uspokaja Penelopę, a po kryjomu uczestniczy w spisku na życie Telemacha i romansuje ze służącą Melanto. Po śmierci Antinoosa próbuje układać się z Odyseuszem, zrzucając całą winę na zabitego i oferując odszkodowanie. Gdy to zawodzi, wzywa zalotników do walki i ginie od strzały. Obsady tej roli dotąd nie ujawniono o ile w ogóle ta postać pojawi się na ekranie.
Melanto (Mia Goth)
Służąca w pałacu Odyseusza, którą Penelopa wychowała niemal jak własną córkę. W eposie reprezentuje niewierną służbę: związała się z zalotnikiem Eurymachem i dwukrotnie szydzi z przebranego za żebraka Odyseusza, za co ten grozi jej gniewem pana domu. Rola Mii Goth, gwiazdy horrorów X i Pearl, jest potwierdzona oficjalnie. Rozbudowanie tej stosunkowo epizodycznej postaci w materiałach promocyjnych sugeruje, że w filmie jej rola może być większa niż u Homera.
Kogo Odyseusz spotyka podczas wędrówki?
Polifem
Cyklop, jednooki olbrzym z rodu pasterzy zamieszkujących odległą krainę, syn boga morza Posejdona. Epizod z jego udziałem to najsłynniejsza przygoda eposu. Polifem uwięził Odyseusza i dwunastu jego towarzyszy w jaskini, zawalając wejście głazem, którego nie ruszyłoby i dwadzieścia wozów, po czym zaczął pożerać Greków po dwóch na posiłek. Odyseusz upił olbrzyma mocnym winem i przedstawił mu się jako „Nikt”, a gdy cyklop zasnął, wraz z towarzyszami oślepił go zaostrzonym, rozżarzonym palem. Wezwani na pomoc sąsiedzi usłyszeli od Polifema, że krzywdzi go „Nikt”, i rozeszli się do domów. Grecy wymknęli się z jaskini uczepieni od spodu baranich brzuchów. Odpływając, Odyseusz nie oparł się jednak pokusie i wykrzyczał swoje prawdziwe imię. Polifem wezwał wtedy ojca, by pomścił jego krzywdę, i ta klątwa zaważyła na całej dalszej tułaczce.
Kirke (Samantha Morton)
Czarodziejka z wyspy Ajaja, córka boga słońca Heliosa. Zwiadowców Odyseusza ugościła zaczarowanym napojem i zamieniła w świnie, zachowując im ludzką świadomość. Sam Odyseusz oparł się jej czarom dzięki ziołu moly, które otrzymał od Hermesa, i zmusił boginię do odczarowania towarzyszy. Grecy pozostali potem na Ajai przez cały rok, a Kirke z groźnej czarodziejki stała się doradczynią: to ona wysłała Odyseusza do świata zmarłych po przepowiednię wieszczka Terezjasza i to ona ostrzegła go przed syrenami, Scyllą i Charybdą oraz świętymi krowami Heliosa.
Udział Samanthy Morton, dwukrotnie nominowanej do Oscara aktorki znanej m.in. z Raportu mniejszości, jest potwierdzony.
Kalipso (Charlize Theron)
Nimfa z wyspy Ogygia, u której rozbitek Odyseusz spędził siedem lat, najdłuższy przystanek całej tułaczki. Kalipso pokochała go i pragnęła zatrzymać na zawsze, oferując mu nieśmiertelność i wieczną młodość. Homer pokazuje jednak Odyseusza siedzącego dzień po dniu na brzegu i płaczącego z tęsknoty za domem. Nimfa uwolniła go dopiero na wyraźny rozkaz Zeusa, przekazany przez Hermesa, choć nie omieszkała wytknąć bogom hipokryzji, bo boginiom związki ze śmiertelnikami wypominano, a bogom nie. Pomogła Odyseuszowi zbudować tratwę i wyprawiła go w drogę. Udział Charlize Theron, laureatki Oscara za Monster, jest potwierdzony.
Syreny
Istoty, których śpiew nieodparcie wabił żeglarzy ku śmierci; wokół ich siedziby bielały kości poprzednich ofiar. Homer nie opisuje ich wyglądu, a wyobrażenie pół kobiet, pół ryb jest znacznie późniejsze: sztuka grecka przedstawiała syreny jako pół kobiety, pół ptaki. Ich bronią była wiedza, bo kusiły Odyseusza obietnicą, że opowiedzą mu o wszystkim, co dzieje się na ziemi, także o wojnie trojańskiej. Ostrzeżony przez Kirke Odyseusz zatkał uszy załogi woskiem, a sam kazał przywiązać się do masztu, dzięki czemu jako jedyny śmiertelnik wysłuchał pieśni syren i przeżył.
Scylla i Charybda
Dwa potwory strzegące przeciwległych brzegów wąskiej cieśniny. Sześciogłowa, szczekająca Scylla porywała żeglarzy wprost z pokładów przepływających statków, Charybda trzy razy dziennie wciągała i wypluwała morską wodę, tworząc śmiertelny wir. Kirke poradziła Odyseuszowi trzymać się bliżej Scylli, bo lepiej stracić sześciu ludzi niż cały okręt, i tak też się stało. Z tej opowieści wywodzi się funkcjonujące do dziś powiedzenie „między Scyllą a Charybdą”, oznaczające konieczność wyboru między dwoma zagrożeniami.
Eurylochos (Himesh Patel)
Szwagier Odyseusza i jego zastępca, dowodzący częścią załogi. W eposie odgrywa rolę głosu buntu. Na Ajai uniknął zaklęcia Kirke i ostrzegł Odyseusza, ale potem otwarcie podważał jego rozkazy. Najtragiczniej zaważył na losie wyprawy na wyspie Trinakia: gdy głodująca załoga czekała na zmianę wiatrów, to Eurylochos namówił towarzyszy do zabicia świętych krów Heliosa. Rozgniewany bóg zażądał kary i Zeus roztrzaskał piorunem okręt Greków - zginęli wszyscy poza Odyseuszem. Udział Himesha Patela jest potwierdzony. Patel, znany z Yesterday Danny’ego Boyle’a, pracował już z Nolanem przy Tenecie.
Feakowie: Nauzykaa i król Alkinoos
Mieszkańcy wyspy Scheria, żeglarski lud, u którego kończy się tułaczka Odyseusza. Królewna Nauzykaa, przybyła nad rzekę prać szaty, znalazła na brzegu nagiego rozbitka i nie uciekła jak jej służące, tylko wskazała mu drogę do pałacu. Król Alkinoos ugościł przybysza, a gdy ten wzruszył się pieśnią o koniu trojańskim, poprosił go o wyjawienie tożsamości. Tak zaczyna się słynna opowieść Odyseusza o własnych przygodach, zajmująca cztery pieśni eposu. Feakowie obsypali gościa darami i odwieźli go na Itakę swoim okrętem, za co Posejdon zamienił ich statek w skałę.
Jacy bogowie ingerują w losy Odyseusza?
Atena (Zendaya)
Bogini mądrości i przemyślnej wojny, córka Zeusa, opiekunka Odyseusza, w którym ceni pokrewny sobie spryt. Homer daje jej w eposie rolę reżyserki wydarzeń. To Atena na radzie bogów upomina się o uwięzionego u Kalipso bohatera i doprowadza do jego uwolnienia. To ona, pod postacią Mentesa, a potem Mentora, wyprawia Telemacha w podróż po wieści o ojcu. Odyseusza po powrocie na Itakę przemienia w starego żebraka, a w decydujących chwilach przywraca mu godny wygląd; podczas rzezi zalotników odwraca ich pociski. W ostatniej scenie eposu to również Atena zatrzymuje wojnę domową między Odyseuszem a rodzinami zabitych i zaprowadza na Itace pokój.
Udział Zendai w filmie jest potwierdzony oficjalnie. Dla gwiazdy Diuny i Euforii, za którą odebrała dwie statuetki Emmy, to pierwsza współpraca z Nolanem.
Posejdon
Bóg morza i główny boski antagonista eposu. Prześladuje Odyseusza za oślepienie swojego syna Polifema: rozbija jego tratwę u wybrzeży Scherii, a Feaków karze za odwiezienie bohatera do domu. Nie może Odyseusza zabić, bo przeznaczenie gwarantuje mu powrót, może jednak ten powrót maksymalnie opóźnić i uczynić gorzkim. Z Posejdonem wiąże się też zagadkowe domknięcie mitu: wieszczek Terezjasz przepowiada Odyseuszowi, że po powrocie będzie musiał wyruszyć w głąb lądu z wiosłem na ramieniu, aż spotka ludzi, którzy wezmą wiosło za łopatę do wiania zboża, i tam złożyć bogu morza ofiarę.
Hermes
Posłaniec bogów, w eposie interweniujący w dwóch zwrotnych momentach. Na Ajai wręcza Odyseuszowi ochronne ziele moly, dzięki któremu bohater opiera się czarom Kirke, a na Ogygię przynosi Kalipso rozkaz Zeusa, by uwolniła Odyseusza. W ostatniej pieśni odprowadza dusze zabitych zalotników do świata zmarłych.
Kim są bohaterowie cyklu trojańskiego w filmie Nolana?
Skład obsady wskazuje, że Nolan sięgnie także po postaci związane z samą wojną trojańską i powrotami innych wodzów, znane z Iliady i szerszej tradycji antycznej. W Odysei pojawiają się one w retrospekcjach i opowieściach bohaterów.
Menelaos (Jon Bernthal)
Menelaos na obrazie Johanna Heinricha Wilhelma Tischbeina oraz Jon Bernthal jako Menelaos w Odysei Nolana
Król Sparty i mąż Heleny, której utrata stała się przyczyną wojny trojańskiej. W Odysei Telemach zastaje go w Sparcie w trakcie podwójnego wesela dzieci, otoczonego bogactwami zwiezionymi z długiej powrotnej tułaczki przez Egipt. Menelaos opowiada gościowi o losach Greków po upadku Troi i przekazuje kluczową wieść, zdobytą od morskiego starca Proteusza: Odyseusz żyje, więziony na wyspie nimfy Kalipso. Homer obiecuje Menelaosowi wyjątkowy los, bo jako mężowi Heleny, córki Zeusa, przeznaczone są mu nie Hades, a Pola Elizejskie. Udział Jona Bernthala, znanego z The Punisher i nagrodzonego Emmy za The Bear, jest potwierdzony oficjalnie; rolę Menelaosa przypisują mu zgodne doniesienia branżowe.
Warto przeczytać → Jon Bernthal jako Menelaos w Odysei - jak Nolan zmienił króla Sparty
Helena (Lupita Nyong’o)
Helena na obrazie Evelyn De Morgan oraz Lupita Nyong’o jako Helena w Odysei Nolana
Żona Menelaosa, córka Zeusa i Ledy, w tradycji greckiej najpiękniejsza z kobiet, o którą wybuchła wojna trojańska. Odyseja pokazuje ją już po wszystkim: z powrotem w Sparcie, u boku męża, przyjmującą Telemacha z królewską swobodą. To Helena pierwsza rozpoznaje w gościu syna Odyseusza po uderzającym podobieństwie. Gdy wspomnienia wojny wywołują łzy, dolewa biesiadnikom do wina egipski środek przynoszący zapomnienie i opowiada, jak podczas wojny rozpoznała Odyseusza, który w przebraniu żebraka zakradł się do Troi na przeszpiegi.
Christopher Nolan potwierdził oficjalnie, że Helenę gra Lupita Nyong’o, laureatka Oscara za Zniewolonego.
Warto przeczytać → Lupita Nyong’o zagra Helenę Trojańską w Odysei Nolana
Agamemnon (Benny Safdie)
Król Myken, brat Menelaosa i naczelny wódz Greków pod Troją. Jego powrót z wojny to najczarniejsza z historii powrotów: zginął zdradziecko podczas uczty powitalnej, wskutek spisku żony Klitajmestry i jej kochanka Ajgistosa. W „Odysei” duch Agamemnona dwukrotnie rozmawia z Odyseuszem w świecie zmarłych: za pierwszym razem z goryczą ostrzega go przed ufaniem kobietom i radzi wracać na Itakę skrycie, za drugim, już po rzezi zalotników, sławi wierność Penelopy. Los Agamemnona służy w eposie za ostrzegawcze przeciwieństwo losu Odyseusza.
Udział Benny’ego Safdiego jest potwierdzony. Safdie, współtwórca Nieoszlifowanych diamentów, zagrał u Nolana Edwarda Tellera w Oppenheimerze.
Klitajmestra (Lupita Nyong’o)
Żona Agamemnona i siostra Heleny. Podczas wieloletniej nieobecności męża związała się z Ajgistosem i współuczestniczyła w zamordowaniu Agamemnona po jego powrocie spod Troi. W eposie funkcjonuje jako mroczne odbicie Penelopy: Homer wielokrotnie zestawia dwie żony czekające na mężów spod Troi i dwa skrajnie różne finały tego czekania. W tę rolę, obok Heleny, wciela się Lupita Nyong’o, co byłoby wymownym zabiegiem obsadowym, bo w micie obie kobiety są siostrami.
Sinon (Elliot Page)
Postać, której w Odysei Homera w ogóle nie ma. Sinon to Grek, który według późniejszej tradycji, znanej najlepiej z Eneidy Wergiliusza, pozwolił się pojmać Trojanom i kłamliwą opowieścią o rzekomym gniewie bogów przekonał ich, by sami wciągnęli drewnianego konia do miasta. Jego obecność w obsadzie to mocna wskazówka, że film pokaże zdobycie Troi, o którym epos jedynie wspomina w pieśniach i retrospekcjach.
Udział Elliota Page’a jest potwierdzony oficjalnie. Page wraca do Nolana po latach: w Incepcji zagrał Ariadnę, jedną z głównych ról tamtego filmu.
Bard (Travis Scott)
W Odysei występuje dwóch pieśniarzy i obaj są postaciami znaczącymi. Femios śpiewa na Itace, przymuszony przez zalotników, i jako jeden z nielicznych zostaje oszczędzony podczas rzezi, gdy błaga o życie, tłumacząc, że śpiewał pod przymusem. Demodok, niewidomy bard na dworze Feaków, wykonuje pieśń o koniu trojańskim, która doprowadza Odyseusza do łez i wymusza wyjawienie jego tożsamości. Którego z nich, a może postać zupełnie nową, gra Travis Scott, dotąd nie ujawniono. Udział rapera, dla którego to aktorski debiut w dużej produkcji, potwierdziły materiały promocyjne filmu.
Podsumowanie
Nolan zapowiada adaptację eposu, a nie jego rekonstrukcję, więc filmowe wersje powyższych postaci mogą odbiegać od homeryckich pierwowzorów, co pokazuje już choćby obecność Sinona spoza tekstu Odysei. Tekst będziemy aktualizować w miarę oficjalnego potwierdzania kolejnych ról.
Bibliografia:
- Homer, Odyseja, tłum. J. Parandowski, Warszawa 1998.
- P. Grimal, Słownik mitologii greckiej i rzymskiej, Wrocław 1987.
- Z. Kubiak, Mitologia Greków i Rzymian, Warszawa 1997.
- J. Parandowski, Mitologia. Wierzenia i podania Greków i Rzymian, Londyn 1992.
- Pauzaniasz, Wędrówka po Helladzie, tłum. J. Niemirska-Pliszczyńska, Wrocław 1989.
Lubisz czytać nasze historie?
Na historia.org.pl codziennie opowiadamy dzieje Polski i świata tak, jak na to zasługują - rzetelnie, pasjonująco, z szacunkiem do faktów. Ale żadna opowieść nie przetrwa bez tych, którzy chcą jej słuchać i ją wspierać.
Postaw nam wirtualną kawę - to darowizna, która realnie pomaga nam działać dalej. To dzięki takim gestom możemy nadal pisać o zwycięstwach, bohaterach i wydarzeniach, które zbudowały naszą tożsamość.
