Fort główny artyleryjski nr 52 „Borek” [galeria]


Fort główny artyleryjski nr 52 „Borek” to jeden z najciekawszych i najbardziej niezwykłych przykładów XIX-wiecznej architektury fortyfikacyjnej nie tylko w Krakowie, ale i w całej Polsce.

Fort Borek podczas remontu, wrzesień 2016 r. Na zdjęciu widać kaponierę oraz dwupiętrowe koszary / fot. Wojtek Duch

Fort Borek podczas remontu, wrzesień 2016 r. Na zdjęciu widać kaponierę oraz dwupiętrowe koszary / fot. Wojtek Duch

Data rozpoczęcia budowy Fortu 52 przypada prawdopodobnie na lata 1885/1886. Fortyfikacja stanowiła element austriackiego obszaru obronnego VIII Twierdzy Kraków. Wraz z fortami „Bodzów”, „Skotniki”, „Sidzina” oraz pobliskim fortem „Łapianka” („Jugowice”), miał za zadanie chronić tzw. traktat wiedeński (dzisiejsza Zakopianka).Forty  broniły terenu od doliny Wilgi po dolinę Wisły. Niestety o genezie i architekcie fortu wiemy niewiele. Materiały archiwalne są bardzo skąpe i ograniczają się do kilku planów.

Krzysztof Wielgus, autor opracowania poświęconego temu fortu wskazuje, iż  jest on unikatowy ze względu na to, iż jego twórcy czerpali z różnych szkół sztuki budowy fortów (przynajmniej 8 nacji). Dwuwałowy - francuski i austriacki, kaponiera -pruski, kojce z elementami pancernymi - belgijski, spiętrzenie elementów komunikacji - szwajcarski1.

Charakterystycznym dla tego jedynego w Twierdzy Kraków dwuwałowego fortu jest kaponiera, szeroka fosa oraz dwupoziomowe koszary szyjowe, które zostały dobudowane do istniejącego wcześniej nasypu. Przez to znaczna część fortu przykryta jest warstwą ziemi. W masywnym wale wydrążono sporo korytarzy służących do komunikacji poziomej i pionowej, co miało umożliwić skoszarowanym żołnierzom szybkie przemieszczanie się na pozycje bojowe. Jest to najdłuższy system krytych dróg w obiekcie Twierdzy Kraków. Ponadto na wale fortu mieściły się stanowiska artyleryjskie zaopatrywane przez windy amunicyjne.

W okresie I wojny światowej fort nie był świadkiem działań bojowych. W okresie Drugiej Rzeczpospolitej obiekt był pod nadzorem Wojska Polskiego. Natomiast podczas niemieckiej okupacji stał się obozem jenieckiem. Niedaleko Fortu 52 funkcjonował także inny niemiecki obóz- Stalag 369,  który mieścił się w okolicy ulic: Zawiłej, Skośnej i Żywieckiej. Dziś znajduje się tam pomnik upamiętniający więźniów.

Ciekawostką dotyczącą fortu jest także wydarzenie z 26 grudnia 1944 r., kiedy na jego przedpolu awaryjnie wylądował bombowiec Boeing B-17 Flying Fortress „Candie”, należący do Sił Powietrznych Stanów Zjednoczonych. Samolot, który wystartował z Włoch, został uszkodzony podczas powrotu z bombardowań zakładów w Blachowni Śląskiej. Uratowana załoga dostała się do niewoli.

W okresie PRL-u na terenie fortu mieściły się zakłady Bacutilu, które zajmowały się utylizacją odpadów. W latach 80-tych stacjonowała tam jeszcze baza samochodowa. Potem fort podupadał, przeciekał, ulegał stopniowej dewastacji i grabieży. Ratunek przyszedł w 2013 r., gdy postanowiono zrewitalizować obiekt. Fort „Borek” zostanie zaadaptowany na potrzeby Domu Kultury oraz Biblioteki Piosenki Polskiej. Więcej na temat trwającej rewitalizacji napisano tutaj.

Adres: ul. Forteczna 146, Kraków
Wpis do Rejestru Zabytków: A-807
Własność: Gmina Miejska Kraków
Powierzchnia użytkowa obiektów kubaturowych do zagospodarowania: 3 550,00 m2
Powierzchnia działek: 49 352,00 m2

Fort Borek w lipcu 2014 r.

Fort Borek w kwietniu 2016 r.

Fort Borek we wrześniu 2016 r.

Bibliografia:

  1. Wielgus K., Fort 52 „Borek”, Urząd Miasta Krakowa, Kraków 2004.
  2. Fortowa pasja, „Dziesiątka. Czasopismo Rady Dzielnicy X” nr 4 (28).
  3. Fort nr: 52 „Borek”, gk.strefa.pl/fort52.html (dostęp online 10 października 2016 r.)

* Autor tekstu jest także autorem wszystkich zdjęć w powyższym artykule.

  1. K. Wielgus, Fort 52 „Borek”, Urząd Miasta Krakowa, Kraków 2004. []

Znajdujące się w portalu artykuły nie zawsze prezentują opinie zgodne ze stanowiskiem całej redakcji. Zachęcamy do dyskusji nad treścią przeczytanych artykułów, by to zrobić wystarczy podać swój nick. O naszych artykułach możesz także porozmawiać na naszym forum. Na profilu "historia.org.pl" na Facebooku na bieżąco informujemy o nowych artykułach. Możesz także napisać własny artykuł i wysłać go na adres naszej redakcji.

2 komentarze

  1. Kliny napisał(a):

    Ten fort jest spoko, jako dzieciak się wybawiłem, robi wrażenie w środku. Naprawdę robi! Tylko trzeba bardzo uważać, więc nie polecam. Oby marzenie się ziściło z tym DK. Basen, siłownia, kawiarnia?

  2. Dycha napisał(a):

    Trwa remont nie wierzylem... kiedys byli tam bezdomni ale z czasem gdy powiekszalo sie osiedle i miasto „wkraczalo” do fortu to znikneli, obecnie tam ludzie spceruja albo niektorzy bawia die w eskploratacje twierdzy.

Zostaw własny komentarz